Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΄21 ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ [Αγιά-Άγραφα]- Από τον Κων/νο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

1881-2021: 140 ΧΡΟΝΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΄21 ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ [Αγιά-Άγραφα]

Από τον Κων/νο Αθ. Οικονόμου, δάσκαλο, συγγραφέα

Δ΄ Τα γεγονότα στην περιοχή της Αγιάς το 1821

Το ξέσπασμα της επανάστασης στην περιοχή της Αγιάς αποφασίστηκε απ’ τους ηγέτες της εξέγερσης στο Πήλιο. Για το λόγο αυτό ο φλογερός πρωτεργάτης επανάστασης Άνθιμος Γαζής έστειλε επιστολή-προκήρυξη και στο λαό και τους δημογέροντες της Αγιάς. Η προκήρυξη αυτή ξεκινούσε μ’ αυτά τα λόγια: “Προς τους λαούς της Ζαγοράς, των Φερών και της Αγιάς: Φιλογενέστατοι δημογέροντες, πραματευταί, καραβοκυραίοι, ιερείς, τεχνίται και γεωργοί ...”1 Η ενίσχυση του κινήματος της Αγιάς με ενόπλους αποφασίστηκε από τους καπεταναίους του Πηλίου, Μήτρο Μπασδέκη και Δημήτρη Χατζηρρήγα, που κατάγονταν κι οι δυο από τη Μακρινίτσα. Έτσι ο Χατζηρρήγας επικεφαλής σώματος 100 ανδρών πέρασε από το Μοναστήρι της Σουρβιάς στην (παλιά) Μιτζέλα κι από εκεί στο Κεραμίδι, όπου ενισχύθηκε από μια μικρότερη ομάδα ενόπλων, 30 ατόμων, που είχε επικεφαλής τον Γ. Μόσκοβο ή Μοσκοβάκη από το Κεραμίδι και κατευθύνθηκαν στα αγιώτικα χωριά για να ξεσηκώσουν τους ντόπιους. Σκοπός τους ήταν, ξεσηκώνοντας την επαρχία της Αγιάς, να απασχολήσουν τα τουρκικά στρατεύματα εκεί, για να ευδοκιμήσει η επανάσταση στο Πήλιο. Όμως δυστυχώς γι’ αυτούς τα πράγματα δεν πήγαν όπως τα περίμεναν. Πολλοί κάτοικοι της περιοχής, επηρεασμένοι από τους πλούσιους Αγιώτες και τους “νομιμόφρονες” αρματολούς της Όσσας, έδειξαν προβληματισμένοι φοβούμενοι την αντίδραση των Τούρκων, ενώ πολύ λιγότεροι έδειξαν ενθουσιασμό. Σε ορισμένα πάντως χωριά της περιοχής το σάλπισμα του Χατζηρρήγα είχε αποδέκτες σύσσωμους τους κατοίκους. Ο λαός του Πολυδεντρίου, της Σκήτης, της Αθανάτης (Μελίβοιας), της Καρίτσας και του Σκλήθρου άρπαξε τα όπλα και ακολούθησε τους επαναστάτες. Όμως δυστυχώς για τους Έλληνες ραγιάδες εμφανίστηκε στην περιοχή ισχυρή τουρκική δύναμη ενισχυμένη μάλιστα με τις ομάδες δυο αρματολών της περιοχής, του Ντεληγιάννη από τη Σελίτσανη (Ανατολή) και του Κωσταρά από τη Νιβόλιανη (Μεγαλόβρυσο). Η αποφασιστική μάχη δόθηκε κοντά στο Κερμελί (Πρινιά). Το σχέδιο του Χατζηρρήγα ήταν να κρατήσουν έστω το πέρασμα του Αη-Νικόλα του Φονιά. Όμως, επειδή ο Κωσταράς, παλιός κατσικοκλέφτης κατά τον Γ. Κορδάτο, ήξερε τα περάσματα, τους χτύπησε απ’ τα πλάγια. Μην μπορώντας να αντέξουν τα πλαγιομετωπικά χτυπήματα οι επαναστάτες, υποχώρησαν στην περιοχή του Σέσκλου. Πολλοί ιστορικοί συγγραφείς, όπως ο Κορδάτος κι ο Σακελλίωνας, θεωρούν υπαίτιο της αποτυχίας των επαναστατών τον Γεώργιο Χατζηδημητρίου ή Χατζημήτρο που είχε τον ανώτερο δυνατό τίτλο για Χριστιανό, αυτόν του Βιλαέτ-κοτσάμπαση. Ο Χατζημήτρος ήταν βαμβακέμπορος. Αγόρασε κάθε Σάββατο το βαμβάκι της περιοχής Αγιάς και Πλατυκάμπου (Τοπουζλάρ), από τους παραγωγούς ή μικροεμπόρους, που έρχονταν για το σκοπό αυτό στην Αγιά, και εν συνεχεία το μεταπουλούσε στα υφαντουργεία της Ρέτσιανης (Μεταξοχώρι), της Δέσιανης (Αετόλοφος), της Αγιάς, κ.α. Συνέπεια των εμπορικών προσόδων του κατόρθωσε να πλουτίσει και να αποκτήσει όνομα στην ευρύτερη περιοχή. Έτσι ο Αλής, που έμαθε για τη σπουδαιότητα αυτού του Αγιώτη δε δίστασε να τον προσεταιριστεί δίνοντάς του το μεγαλύτερο δυνατό αξίωμα. Φυσικό λοιπόν ήταν για τον πλούσιο Αγιώτη να φοβάται την την επέκταση της επανάστασης στην περιοχή του γιατί θα ήταν υπόλογος στον Αλή πασά, μ’ ό,τι αυτό συνεπάγεται. Το λάθος, ή μάλλον η αφέλεια, του αρχιεπαναστάτη Χατζηρρήγα ήταν το ότι όταν έφτασε στην Κουκουράβα (Α. Αμυγδαλή), έστειλε προσωπική επιστολή2 στο Χατζημήτρο, ζητώντας του να ξεσηκώσει τους συμπατριώτες του. Είχε πιστέψει, πάνω στον ενθουσιασμό του πως ο κοτσάμπασης της περιοχής με συμφέροντα ταυτιζόμενα, σε γενικές γραμμές με τους Οθωμανούς, ήταν δυνατόν να ακολουθήσει το δρόμο της εξέγερσης. Ο Χατζημήτρος λοιπόν, για να μην παίξει το κεφάλι του κορώνα-γράμματα, όχι απλά δεν έδρασε υπέρ της επανάστασης, αλλά παρέδωσε την επιστολή του καπετάνιου στον Σεΐχη του τεκέ του Τουρκοχωρίου (Νερόμυλοι), που ονομαζόταν Σερίφ και ήταν παντοδύναμος στην ευρύτερη περιοχή της Λάρισας. Ο Σερίφ, μόλις διάβασε το γράμμα, συνέστησε στον Αγιώτη κοτσάμπαση να συμβουλεύσει τους Αγιώτες να παραδώσουν τα όπλα τους στους Τούρκους για να αποφύγουν τα βέβαια αντίποινα. Έτσι συμμορφώθηκε ο Χατζηρρήγας, κι οι Αγιώτες μπροστά στον κίνδυνο της σφαγής αποδέχτηκαν την παράδοση των όπλων τους. Έτσι εξελίχτηκαν τα πράγματα στην επαρχία της Αγιάς. Ο Χατζηρρήγας, μετά τη μάχη στο Κερμελί, έφυγε προς το Σκλήθρο, όμως κι εκεί αφού αντιμετώπισε σε αψιμαχία το τουρκικό απόσπασμα, αναγκάστηκε να υποχωρήσει νοτιότερα για τη Μακρυνίτσα. Εκεί σε μια αποφασιστικής σημασίας για το Πήλιο μάχη, πολέμησε με γενναιότητα. Μετά την ήττα των επαναστατών κινήθηκε προς το Τισσαίο όρος με σκοπό να περάσει στη Σκιάθο. Όμως κάποιοι Τρικεριώτες τον σκότωσαν και τον έριξαν σε μια ασβεσταριά3. Ο Γ. Σακελλίωνας δικαιολογεί τη στάση του Αγιώτη Χατζημήτρου με επιχειρήματα, που θα μπορούσαμε κι εμείς να τα αποδεχτούμε, όχι όμως χωρίς ενδοιασμούς: α΄ Αν ο Χατζημήτρος συνεργούσε στην επανάσταση, δεν είχε τη στρατιωτική δυνατότητα να προσφέρει αποφασιστική βοήθεια, ενώ θα γινόταν υπαίτιος σφαγής. β΄ Οι αρματολοί της περιοχής, που ήταν και οι μόνοι αξιοπόλεμοι, ήταν “προσκυνημένοι”4. Όλοι μπορούμε να βγάλουμε τα συμπεράσματά μας.

Ε΄ Η επανάσταση του 1821 στα Άγραφα

Η περιοχή των Αγράφων εκτείνεται από τις κάτω πηγές του Αχελώου προς Βορρά έως το όρος Τυμφρηστός προς Νότον και είναι είναι η περιοχή που συνδέει τη Νότιο Ήπειρο και την Αιτωλοακαρνανία με τη Θεσσαλία. Η περιοχή, όπως αναφέραμε σε άλλο κεφάλαιο, είχε εξασφαλισμένα από νωρίς, με τη συνθήκη του Ταμασίου, προνόμια. Από πολύ νωρίς οι κάτοικοι των Αγράφων ύψωσαν την επαναστατική σημαία και εκδίωξαν τους λιγοστούς Τούρκους της περιφέρειάς τους χωρίς όμως να τους κακοποιήσουν. Έπειτα όρμησαν κατά των τουρκοχωρίων (Κονιαροχώρια) της πεδινής Καρδίτσας, Λοξάδας και Φράγκου τα οποία και παρέδωσαν στη φωτιά. Αρχηγοί των επαναστατών ήταν ο Σταμούλης Γάτσος και ο Λογοθέτης Ζώτος με πρωτοπαλίκαρα τους Κων. Βελή, Κων. Βουλπιώτη και Χρήστο Σουλιώτη.

Οι κυριότερες μάχες στην περιοχή έγιναν στην Παλιομούχα, στο Βουνέσι και στο Λεοντίτο, όπου διακρίθηκε και ο Πετριλιώτης Δ. Αγραφιώτης, μετέπειτα συναγωνιστής του Καραϊσκάκη. Ο Βελής (Κώστας Στεργιόπουλος), που καταγόταν από το Κερασοχώρι των Αγράφων, και είχε διατελέσει γραμματέας του Αλή πασά, υπήρξε η ψυχή της επανάστασης μεταξύ των ντόπιων. Ο ίδιος ύψωσε τη σημαία της επανάστασης την άνοιξη του 1821, ενώ με προκηρύξεις, που είχαν την ημερομηνία 10/5/1821, ζητούσε από τους συμπατριώτες του να ακολουθήσουν τα βήματά του. Και, ενώ συνεννοούνταν με τους οπλαρχηγούς των Νοτίων Αγράφων (Ευρυτανίας), Γιολδάση, Μπράσκα και Αραπογιάννη για την οργάνωση συντονισμένης επίθεσης σε άλλες πεδινές θεσσαλικές περιοχές, ο Μαχμούτ Δράμαλης, ο πασάς της Λάρισας έφτασε στην περιοχή με ισχυρή στρατιωτική δύναμη. Οι επαναστάτες αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν5 στα ημιορεινά χωριά της περιοχής Κανάλια και Μπλάσδο(υ)6. Όμως ο Δράμαλης τους καταδίωξε και οι επαναστάτες υποχώρησαν ψηλότερα στην Κερασιά και το Στούγκο της Νεβρόπολης7. Εκεί σε αψιμαχίες που έγιναν νικητές αναδείχτηκαν οι Οθωμανοί και οι ελληνικές δυνάμεις κατέφυγαν σε δύσβατες περιοχές των Δ. Αγράφων. Οι Τούρκοι εν συνεχεία εύκολα κατέλαβαν τη Ρεντίνα την οποία και οργάνωσαν ως προωθημένο κέντρο αντιμετώπισης νέων πιθανών εξεγέρσεων. Οι επαναστάτες, λίγες μέρες αργότερα, αναδιοργανωμένοι συγκεντρώθηκαν στα Φουρνά και αποφάσισαν να χτυπήσουν τη Ρεντίνα. Επικεφαλής των επιτιθέμενων ήταν ο Λογ. Ζώτος. Η τουρκική φρουρά στη Ρεντίνα αποτελούνταν από 250 περίπου άνδρες έχοντας επικεφαλής τον Βελή μπέη. Ενώ όμως η επίθεση ήταν δυνατή, και πολλά σπίτια είχαν καεί από τους επαναστάτες για να περιορίσουν τους Τούρκους, εκείνοι αμύνονταν σθεναρά. Σε λίγες ώρες μάλιστα ενισχύθηκαν από άλλη δύναμη που είχε σταλεί από την πεδινή Θεσσαλία. Παρ’ όλ’ αυτά ο οθωμανικός πληθυσμός της περιοχής του Σμοκόβου, φοβισμένος από την ανδρεία και την τόλμη των επαναστατών αναγκάστηκε να αποσυρθεί στη πεδιάδα, ενώ η Ρεντίνα έπεσε στα χέρια των επαναστατών. Ο Δράμαλης τότε, που δε δεχόταν τέτοια κατάσταση στην περιφέρειά του έστειλε ισχυρό στρατιωτικό σώμα που χτύπησε τους Αγραφιώτες και μετά από πολυήμερες συγκρούσεις, το διάστημα 10-15 Ιουλίου, τους διασκόρπισε, συλλαμβάνοντας μάλιστα πολλούς αιχμαλώτους, μεταξύ των οποίων και τον Κ. Βελή. Τότε ο αρχηγός της επανάστασης στην περιοχή Στ. Γάτσος αναγκάστηκε να συνθηκολογήσει, φοβούμενος και τα αναμενόμενα αντίποινα στα οποία θα αναγκαζόταν να υποβληθεί ο λαός της περιοχής. Έτσι τα Άγραφα υποτάχτηκαν στον πασά της Λάρισας και η Ρεντίνα αφού οχυρώθηκε έγινε έδρα ισχυρού τουρκικού στρατιωτικού σώματος που περιφρουρούσε την περιοχή για την αποφυγή νέας ανάφλεξης του επαναστατικού κινήματος. Ο Δράμαλης, θέλοντας να δείξει το πόσο ικανός στρατηγός ήταν, σε αντίθεση με τον αντίζηλό του Χουρσίτ που δεν μπορούσε να καταστείλει την ελληνική επανάσταση, έστειλε τα ευχάριστα για την Υψηλή Πύλη μηνύματα της καταστολής της επανάστασης και μαζί τον σιδηροδέσμιο Βελή, ο οποίος σε λίγες μέρες θανατώθηκε με φρικτά βασανιστήρια στην Κων/λη.

konsatntinosa.oikonomou@gmail.com www.scribd.com/oikonomoukon

ΛΕΖΑΝΤΑ: ΑΓΡΑΦΑ: Η κορυφή Καράβες.

1Γ. Σακελλίωνας, “Πρόσωπα και περιστατικά στην επαρχία Αγιάς τον καιρό του ’21”, επιθ. Ηως, Αθήναι 1966, σ.44.

2. Γ. Σακελλίωνας, “Πρόσωπα και περιστατικά στην επαρχία Αγιάς τον καιρό του ’21”, επιθ. Ηως, Αθήναι 1966, σ.47.

3Γ. ΚορδάτοςΙστορία της επαρχίας Βόλου, σ. 677.

4. Γ. Σακελλίωνας, “Πρόσωπα και … Αγιάς τον καιρό του ’21”, επιθ. Ηως, Αθήναι 1966, σ.48.

5. Δ. Κόκκινοςό. π. , σ. 544.

6Μοσχάτο.

7Κρυονέρι.