Γεωλογικά Ρήγματα και Ρήγματα στην Ελλάδα (του Κ.Αθ.Οικονόμου, δασκάλου – συγγραφέα)

Γεωλογικά Ρήγματα – Ρήγματα στην Ελλάδα

του Κωνσταντίνου Αθ. Οικονόμου, δασκάλου – συγγραφέα

Ρήγμα (αγγλ. fault) ονομάζεται η διακοπή της συνέχειας μιας ομάδας στρωμάτων πετρωμάτων του στερεού φλοιού της Γης, η οποία συμβαίνει σε μεγάλη έκταση. [Ο όρος παράγεται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα ρήγνυμι, που σημαίνει «ραγίζω», «σπάζω», «διασπώ»]. Τα ρήγματα οφείλονται κατά κύριο λόγο σε δυνάμεις που αναπτύσσονται κατά την κίνηση των λιθοσφαιρικών πλακών. Ας δούμε όμως, σε γενικές γραμμές, τι είναι οι λιθοσφαιρικές ή τεκτονικές πλάκες.

ΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ ΠΛΑΚΕΣ: Τεκτονικές πλάκες είναι τα κομμάτια από τα οποία απαρτίζεται ο στερεός φλοιός της Γης. Η λιθόσφαιρα της Γης χωρίζεται σε μικρό αριθμό τεκτονικών πλακών που βρίσκονται σε επαφή και κινούνται «επιπλέοντας» πάνω στο γήινο μανδύα. Αυτές, σύμφωνα με τη θεωρία των λιθοσφαιρικών πλακών, βρίσκονται σε συνεχή κίνηση στη διάρκεια του γεωλογικού χρόνου. To μεγαλύτερο μέρος της σεισμικής δραστηριότητας συμβαίνει κοντά στα όρια αυτών των πλακών. Η εξωτερική λιθόσφαιρα συντίθεται από δώδεκα περίπου μεγάλες πλάκες και αρκετές μικρότερες.

  • Τα πετρώματα της κάθε πλάκας, κινούνται σαν ενιαίο άκαμπτο σώμα παρουσιάζοντας κάποιες ηφαιστειακές ή σεισμικές εκδηλώσεις. Tα όρια των πλακών καθορίζονται από στενές ζώνες, πάνω στις οποίες εκδηλώνεται τo 80% της ηφαιστειακής και σεισμικής δραστηριότητας. 

Τα όρια των λιθοσφαιρικών αυτών πλακών διακρίνονται με βάση την κίνησή τους ανά περιοχές σε: α. συγκλίνοντα, όταν γειτονικές λιθοσφαιρικές πλάκες πλησιάζουν η μία την άλλη και η πυκνότερη, βυθίζεται κάτω από την άλλη, β. αποκλίνοντα, όταν οι γειτονικές λιθοσφαιρικές πλάκες απομακρύνονται η μία από την άλλη, οπότε από το κενό ανάμεσά τους βγαίνει υλικό και ψύχεται δίνοντας νέο φλοιό, και γ. πλευρικώς ολισθαίνοντα, όταν υπάρχει πλευρική κίνηση μεταξύ των λιθοσφαιρικών πλακών χωρίς παραγωγή ή καταστροφή φλοιού.

  • Ας δούμε μερικά παραδείγματα: Σύγκλιση, και δημιουργία αναγλύφου (γέννηση ορέων) συμβαίνει μεταξύ Ευρασιατικής και Αφρικανικής πλάκας. Απόκλιση, δημιουργία φλοιού και άνοιγμα ωκεανού συμβαίνει στον Ατλαντικό ωκεανό κατά μήκος ενός νοητού άξονα (μεσωκεάνια ράχη) μέρος της οποίας αποτελεί και η Ισλανδία. Τέλος, πλευρική ολίσθηση συμβαίνει μεταξύ των πλακών του Ειρηνικού και της Β. Αμερικής, κατά μήκος του ρήγματος του Αγ. Ανδρέα [Καλιφόρνια].

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΡΗΓΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΣΕΙΣΜΟΙ: Η ζώνη των πετρωμάτων αυτών των λιθοσφαιρικών πλακών, που σπάνια ξεπερνά τα 145 χλμ βάθους, ονομάζεται λιθόσφαιρα, για να διακρίνεται από τη βαθύτερη ασθενόσφαιρα, στην οποία τα πετρώματα βρίσκονται σε μεγαλύτερη θερμοκρασία και έτσι υφίστανται παραμόρφωση, όταν υπόκεινται σε τεκτονικές πιέσεις.

Οι κινήσεις του μανδύα προκύπτουν από την ανάγκη να μεταφερθεί στη γήινη επιφάνεια η θερμοκρασία που παράγεται εξαιτίας της ραδιενεργού δραστηριότητας στον πυρήνα της Γης. Όταν, λόγω των κινήσεων αυτών, οι τάσεις που αναπτύσσονται σε ένα στρώμα υπερβούν το όριο θραύσης του, τότε το πέτρωμα διαρρηγνύεται, ρηγματώνεται, και αρχίζει κίνηση μεταξύ των δύο γειτονικών τμημάτων.

  • Συνήθως τα ρήγματα εμφανίζονται πολλαπλά σε μια περιοχή, οπότε και γίνεται λόγος για «πεδίο ρηγμάτων» ή «ζώνη ρηγμάτων», πάντοτε κάθετα προς τη διεύθυνση της δύναμης που τα προκαλεί. Χαρακτηριστικό γνώρισμα του ρήγματος είναι η έκτασή του. Ορισμένες φορές το ρήγμα μπορεί να καταλαμβάνει τεράστια έκταση, όπως το ρήγμα του Αγίου Ανδρέα (San Andreas fault), κοντά στο Λος Άντζελες, το οποίο εκτείνεται σε μήκος περίπου 1.300 χιλιομέτρων φθάνοντας μέχρι την επιφάνεια.

Δεν είναι, όμως, απαραίτητο ένα ρήγμα να φθάνει μέχρι την επιφάνεια της Γης. Όπως είναι φυσικό, η ρήξη των πετρωμάτων και η συνακόλουθη μετάπτωση απελευθερώνουν τη συσσωρευμένη ενέργεια, η οποία εκδηλώνεται ως σεισμός. Στην περίπτωση αυτή γίνεται λόγος για σεισμογόνο ρήγμα.

ΕΛΛΑΔΙΚΑ ΡΗΓΜΑΤΑ: Το ελληνικό τόξο, ξεκινώντας από την Κεφαλονιά, διασχίζει το νότιο Ιόνιο δυτικα της Πελοποννήσου και περνώντας νότια της Κρήτης καταλήγει στη Ρόδο. Οι σεισμοί που “δίνει” το τόξο αυτό φθάνουν τα 7,5 Ρίχτερ. Το τόξο είναι στην πραγματικότητα το όριο επαφής και σύγκλισης της αφρικανικής με την ευρασιατική λιθοσφαιρική πλάκα, που η πρώτη βυθίζεται με ταχύτητα περίπου 4,5 εκατοστών τον χρόνο κάτω από τη δεύτερη, και αυτή είναι η κύρια αιτία εκδήλωσης των περισσότερων σεισμών στην Ελλάδα.

Η μεγαλύτερη σεισμική δραστηριότητα παρουσιάζεται στο δυτικό τμήμα του Ελληνικού Τόξου, όπου και σημειώθηκαν οι πρόσφατες ισχυρές δονήσεις στον θαλάσσιο χώρο νοτίως της Καλαμάτας, μεταξύ Λευκάδας – Πρέβεζας και στην Κεφαλλονιά.

  • Στο δυτικότερο άκρο του Ελληνικού Τόξου, εντοπίζεται και το λεγόμενο σεισμικό «τρίγωνο του διαβόλου», ένας χώρος με ιδιαίτερα τεκτονικά χαρακτηριστικά που τον κατατάσσουν στην πρώτη θέση της λίστας των περιοχών υψηλότερης σεισμικότητας στο Αιγαίο και στην Ευρώπη. Κατά μήκος των ακτών της Δυτικής Ελλάδας από την Κέρκυρα ως τη Δυτική Κρήτη, η σεισμική δραστηριότητα μπορεί να διακριθεί γενικά σε τρεις περιοχές. 

 Περισσότερες λεπτομέρειες στο βίντεο που ακολουθεί:

https://www.youtube.com/watch?v=d216fuD_eE8&list=PLBIjTiUGfNYCuR-rrzoVhMHZMedlzU8M-&index=11