Ελλήνων μύθοι: Υβρίδια και τέρατα- Η ΣΤΥΓΞ (του Κωνσταντίνου Αθ. Οικονόμου)

Η Στυγξ [Στύγα]

του Κωνσταντίνου Αθ. Οικονόμου, δασκάλου στο 32ο Δ. Σχ. Λάρισας, συγγραφέα

ΓΕΝΙΚΑ: Η Ωκεανίδα Στυξ ή Στύγα, θεότητα του Κάτω Κόσμου, ήταν κόρη του Ωκεανού και της Θέτιδας. Μαζί με τον Πάλλαντα έκανε τέσσερα παιδιά: το Ζήλο, τη Νίκη, το Κράτος και τη Βία. Ήταν όμως μία Ωκεανίδα, που είχε το παλάτι της στα Τάρταρα! Το παλάτι της το φύλαγαν ακοίμητοι δράκοι. Από τον τόπο κατοικίας της, βαθιά στη γη, προέρχονταν τα νερά της ονομαστής πηγής: Ύδατα της Στυγός. Έλαβε μέρος στην Τιτανομαχία βοηθώντας το Δία στον αγώνα του κατά του Κρόνου. Μερικές φορές, από ορισμένους αρχαίους συγγραφείς, ταυτίζεται με διάφορες άλλες χθόνιες θεότητες [Ερινύα ή Ευμενίδα ή ακόμη και τη Νύκτα]. Από πολλούς θεωρούνταν θεότητα, δαίμων, του μίσους. Άλλωστε η λέξη στυξ ετυμολογείται από το αρχαίο ρημα στυγώ, που σημαίνει το “φοβάμαι κάτι αποκρουστικό και φρικτό”. Σήμερα στη νεοελληνική πέρασαν φράσεις προερχόμενες από τη Στύγα. Π.χ. στυγερό έγκλημα, στυγνός εγκληματίας, κ.ά. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι Λατίνοι ποιητές χρησιμοποιούν τον όρο Stygia (της Στύγας) ως συνώνυμο για τον Άδη.

Η ΟΜΩΝΥΜΗ ΠΗΓΗ: Σύμφωνα με την αρχαία δοξασία, η Στυξ ήταν ένα από τα ποτάμια στις πύλες του Άδη, ενώ σήμερα η ομώνυμη πηγή βρίσκεται στην ανατολική πλευρά του όρους Χελμού [πρόκειται για τις πηγές του ποταμού Κράθη, σε υψόμετρο 2.100 μέτρα]. Θεοί και θνητοί έδιναν όρκο στα νερά της και η παραβίαση του όρκου από τους θεούς ισοδυναμούσε με δέκα χρόνια λήθαργο που έμοιαζε με θάνατο. Στα νερά της Στυγός η Θέτις είχε βουτήξει τον Αχιλλέα, όταν τον γέννησε και του έκανε άτρωτο το σώμα, εκτός από το μέρος που τον κρατούσε, την φτέρνα του δηλαδή. Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ακόμη πως, όποιο ον ζωντανό έπινε από το νερό της, πέθαινε, ενώ οποιοδήποτε μέταλλο το βουτούσαν στο νερά της έλιωνε. Τέλος οι πρόγονοί μας πιστευαν οτι, στο σημείο που πέφτουν να νερά της Στύγας, ήταν οι πύλες του Αδη, διότι στο σημείο αυτό υπάρχει άνοιγμα που οδηγεί σε βαθειά σπηλιά1. Το ποτάμι σχημάτιζε τον ιερό καταρράχτη της Στύγας, ακριβώς πάνω από τη σπηλιά που θεωρείτο η είσοδος για τον Άδη. Όπως, μάλιστα, οι μεγάλες ορθοπλαγιές της Νεραιδόραχης γύρω από την πηγή ήταν οτι ποιό επιβλητικό γνώρισαν οι αρχαίοι μετά τον Όλυμπο, πίστευαν ότι οι γκρεμοί αυτοί στήθηκαν από τα τεράστια μαρμαρωμένα κορμιά των Γιγάντων Ώτου και Εφιάλτη.

ΣΤΥΞ ΚΑΙ ΔΙΑΣ: Οταν ο Διας πολεμούσε τους Τιτάνες για να γίνει κυρίαρχος των θεών, κατά τον Ησίοδο, κάλεσε όλους τους θεούς στον Ολυμπο. Εκεί τους είπε πως όποιος τον βοηθούσε στον αγώνα του, κανένα γέρας [δόξα, δύναμη, ισχύ] δεν θα στερηθεί, και το αξίωμα που είχε πρώτα θα εξακολουθήσει να το έχει. Και όποιος χωρίς αξίωμα και τιμή απο τον Κρόνο είχε μείνει, αυτός και αξίωμα και τιμή θα πάρει οπως του πρέπει. Ηρθε λοιπόν η Στύγα πρώτη στον Ολυμπο μαζί με τα παιδιά της. Ο Δίας την ετίμησε της έδωσε παρα πολλά δώρα και ώρισε να είναι αυτή ο πιό μεγάλος όρκος των θεών. Πήρε, μάλιστα, τα παιδιά της στον Ολυμπο για να μένουν μαζί του για πάντα. Άλλωστε, κοντά στα νερά της πηγής της Στυγός κανείς δεν μπορούσε να σταθεί, πλην της Ίριδας. [Αυτό εξηγείται διότι η ίριδα συμβολιζόταν με του ουράνιο τόξο, το μοναδικό που διέκριναν οι αρχαίοι συχνά γύρω από το υγρό στοιχείο του αφρισμένου νερού]. Μάλιστα ο Κράτος2 και η Βία, ήταν συχνά εκτελεστές του θελήματος του θεού. Αρκεί να θυμηθούμε τον πρωταγωνιστικλό ρόλο του Κράτους στην τιμωρία του Προμηθέα, στην υπόθεση της τραγωδίας του Αισχύλου “Προμηθεύς Δεσμώτης”. Ακόμη, όποτε υπήρχε διαφωνία μεταξύ των θεών έστελνε ο Διας την γοργοπόδαρη Ιριδα, για να φέρει νερό απο τον ξακουστό και πανύψηλο βράχο μέσα σε ένα χρυσό σταμνί. Οταν λοιπόν ορκιζόταν κάποιος θεός χύνοντας από το νερό αυτό, ενώ είχε πεί ψέμα, τότε χωρίς να το καταλάβει έπεφτε σε κώμα που διαρκούσε ενα χρόνο. Μάλιστα, σαν ελάχιστη τιμωρία, υποχρεωνόταν να σταθεί μεγάλο χρονικό διάστημα στο θανατηφόρο ψιχάλισμα της Στύγας, στα πρόθυρα ζωής και θανάτου περιμένοντας με αγωνία την στιγμή που η μαντατοφόρος του Δια, η Ίρις, το μόνο πλάσμα που μπορούσε να πλησιάσει άφοβα τα τρομερά νερά, θα τού ‘φερνε το μήνυμα της λύτρωσης. Μετά τον χρόνο αυτό, έμενε εννεα έτη μακριά απο τον Ολυμπο και δεν έπαιρνε μέρος σε κανένα συμβούλιο ή αποφαση των θεών. Τον δέκατο χρόνο ανέβαινε στον Ολυμπο μόνο για τα συμβούλια και η κανονική διαμονή του άρχιζε ξανα μετά τα δέκα χρόνια της τιμωρίας.

ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ ΠΑΥΣΑΝΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΤΥΓΑἐκ Φενεοῦ δὲ ἰόντι ἐπὶ [τὴν] ἑσπέρας καὶ ἡλίου δυσμῶν ἡ μὲν ἀριστερὰ τῶν ὁδῶν ἐς πόλιν ἄγει Κλείτορα, ἐν δεξιᾷ δὲ ἐπὶ Νώνακριν καὶ τὸ ὕδωρ τῆς Στυγός. τὸ μὲν δὴ ἀρχαῖον ἡ Νώνακρις πόλισμα ἦν Ἀρκάδων καὶ ἀπὸ τῆς Λυκάονος γυναικὸς τὸ ὄνομα εἰλήφει: τὰ δὲ ἐφ’ ἡμῶν ἐρείπια ἦν, οὐδὲ τούτων τὰ πολλὰ ἔτι δῆλα. τῶν δὲ ἐρειπίων οὐ πόρρω κρημνός ἐστιν ὑψηλός, οὐχ ἕτερον δ’ ἐς τοσοῦτον ἀνήκοντα ὕψους οἶδα: καὶ ὕδωρ κατὰ τοῦ κρημνοῦ στάζει, καλοῦσι δὲ Ἕλληνες αὐτὸ ὕδωρ Στυγός. (…) Θυσία μὲν τοιαύτη σφίσι καθέστηκε: πηγὴ δέ ἐστιν αὐτόθι ὕδατος ψυχροῦ, δύο μάλιστα ἀπὸ τοῦ ἄστεως ἀπωτέρω σταδίοις, καὶ ὑπὲρ αὐτῆς πλάτανος πεφυκυῖα. ὃς δ’ ἂν ὑπὸ κυνὸς κατασχέτου λύσσῃ ἤτοι ἕλκος ἢ καὶ ἄλλως κίνδυνον εὕρηται, τὸ ὕδωρ οἱ πίνοντι ἴαμα: καὶ Ἄλυσσον τοῦδε ἕνεκα ὀνομάζουσι τὴν πηγήν: καὶ οὕτω φαίνοιτο ἂν Ἀρκάσι τὸ μὲν πρὸς Φενεῷ ὕδωρ, ὃ Στύγα ὀνομάζουσιν, ἐπ’ ἀνθρώπου συμφορᾷ ἀνευρημένον, ἡ δὲ πηγὴ ἐν Κυναιθαεῦσιν ἀγαθὸν οὖσα ἀντίρροπον τῷ ἐκεῖ πήματι.“[Αρκαδικά].

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΗσίοδος, Θεογονία 775 κ.ε. Όμηρος, Ιλιάδα γ 368 κ.ε., Πλάτων, Φαίδων 112ε. Στράβων, Γεωγραφία 14.2.7. Παυσανίας, Ελλάδος περιήγησις 8.17.6-8. Οβίδιος, Μεταμορφώσεις 3.504 κ.ε., 4.433, 10.72, 11.500, 14.593. Βιργίλιος, Αινειάδα 6.323. Βιργίλιος, Γεωργικά 4.471 κ.ε. Σενέκας, Ηρακλής μαινόμενος 46 κ.ε., 709 κ.ε., 762 κ.ε. Σενέκας, Μήδεια 804 κ.ε. Σενέκας, Οιδίπους 160. Σενέκας, Φαίδρα 1179 κ.ε. Στάτιο, Θηβαΐδα 2.1, 4.291, 4.520. Στάτιο, Achilleid 1.134, 1.268, 1.478. Νόννος, Διονυσιακά 44.198 κ.ε., 42.526. Ησίοδος, Θεογονία 775 κ.ε. Όμηρος, Ιλιάδα β 751 κ.ε., ξ 271, π 35. Όμηρος, Οδύσσεια κ 513. Ομηρικός Ύμνος στη Δήμητρα 2 260. Ομηρικός ύμνος στον Απόλλωνα 3 84 κ.ε. Ομηρικός Ύμνος στον Ερμή 4 517 κ.ε. Βιργίλιος, Αινειάδα 9.82, 12.816 . Οβίδιος, Μεταμορφώσεις 1.188 κ.ε., 1.736, 1.186, 2.46 & 201, 3.272. Seneca, Φαίδρα 942 κ.ε., Τρωάδες 390 κ.ε. Στάτιο, Θηβαΐδα 1.290 κ.ε. Απουλήιου, Ο Χρυσός Όνος, 6.

Konstantinosa.oikonomou@gmail.com www.scribd.com/oikonomoukon

1. Ανάλογη πεποίθηση είχαν οι αρχαίοι Ηπειρώτες και πολλά άλλα ελληνικά φύλα για τις πηγές του Αχέροντα στη Θεσπρωτία. Αυτή τελικά η άποψη επικράτησε στα κλασικά χρόνια.

2. Η μυθική προσωποποίηση Κράτος δεν έχει τη σημασία που της δίνουμε σήμερα. Σημαίνει απλώς τη δύναμη, την κραταιότητα.

ΛΕΖΑΝΤΑ: Η ΣΤΥΓΞ [γκραβούρα του Ντορέ]

  • Doré_-_Styx.jpg
    39.7kB