90 χρόνια Φράγμα Μαραθώνα: Άγνωστες πτυχές της ιστορίας του νερού στην Αθήνα

Η Έκθεση για τα 90 χρόνια από την κατασκευή του Φράγματος του Μαραθώνα, που διοργανώνεται στο Κέντρο Πολιτισμού «Ελληνικός Κόσμος», μπορεί να παραβλέπει τον μύθο γύρω από το νερό στην πρωτεύουσα, που θέλει την έλλειψη νερού της Αθήνας να οφείλεται σε ένα καπρίτσιο του Ποσειδώνα που οταν έχασε την «κηδεμονία» της πόλης από την Αθηνά δεν ικανοποιήθηκε με την ετυμηγορία, και στέρησε το νερό, το δικό του δώρο, από τους Αθηναίους, μας επιτρέπει όμως  την πρόσβαση σε άγνωστες πτυχές της ιστορίας του νέρου και για το πως τελείωσε η ταλαιπωρία των Αθηναίων

Στα πλαίσια των ενενηκοστών γενεθλίων του Φράγματος, εκτίθεται για πρώτη φορά αδημοσίευτο υλικό από το Ιστορικό Αρχείο της ΕΥΔΑΠ  στην επετειακή έκθεση της   «Η Μεγάλη Πρόκληση: 90 Χρόνια Φράγμα Μαραθώνα» που θα λειτουργεί έως τις 29 Μαρτίου 2020 στο Κέντρο Πολιτισμού «Ελληνικός Κόσμος» (Πειραιώς 254, Ταύρος).

Επισκεφθήκαμε την έκθεση που γιορτάζει τα ενενηκοστά γενέθλια του Φράγματος του Μαραθώνα και μάθαμε πολλές ενδιαφέρουσες πληροφορίες για την ιστορία του νερού στην πρωτεύουσα.

 

Η έκθεση περιλαμβάνει φωτογραφικό υλικό, αρχιτεκτονικά σχέδια και χάρτες, έγγραφα τεκμήρια, αντικείμενα που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή του φράγματος αλλά και στην καθημερινότητα των εργατών, αλλά και την τρισδιάστατη αναπαράσταση της κατασκευής.

...

Τα εγκαίνια του Φράγματος του Μαραθώνα, 1929, Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ

Επιπλέον, οι επισκέπτες μπορούν να δουν μια κινηματογραφική ταινία μικρού μήκους της εποχής, με πλάνα από τις φάσεις του εργοταξίου. Τα πλάνα είχαν γυριστεί με την τεχνική του βωβού κινηματογράφου, έχουν μονταριστεί και έχουν επενδυθεί ηχητικά για τον σκοπό της έκθεσης, όπου προβάλλονται για πρώτη φορά.

Η έκθεση βασίζεται στις εξής τρεις κεντρικές θεματικές ενότητες:

Εισαγωγή

-Πως έπιναν νερό οι Αθηναίοι πριν από το Φράγμα του Μαραθώνα
-Επιστήμη και τεχνολογία στην υπηρεσία της υγιεινής
-Ο κόσμος τον Μεσοπόλεμο

Η υδροδοτική κατάσταση της Αθήνας από τη σύσταση του νέου ελληνικού κράτους.

b

Α. Μία σύνθετη κατασκευή

· Η εταιρεία ULEN και η σύμβαση με το ελληνικό κράτος: μια περιπέτεια
· Ποιος ήταν ο κύριος ULEN
· Συνοδευτικά έργα (η κατασκευή της Σήραγγας Μπογιατίου, Μονάδες Επεξεργασίας Νερού, και το δίκτυο διανομής νερού στην πόλη)
· Το λιμάνι της Χαλκίδας, ο σταθμός άντλησης θαλάσσιου ύδατος στο Φάληρο και ο ηλεκτροπαραγωγικός σταθμός στο Καστρί
· Ο οικισμός του εργοταξίου
· Ο υδατόπυργος
· Το Φράγμα και ο ναός του

...

Μηχανικός και εργάτης του έργου φωτογραφίζονται στο μεγάλο μεταλλικό δακτύλιο που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή της Σήραγγας του Μπογιατίου, 1928 Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ

Β. Ένα πρότυπο και πολυπληθές εργοτάξιο

· Πειραματισμός, έρευνα και καινοτομία
· Αμερικάνοι και Έλληνες μηχανικοί
· Γνώρισε κάποιους από τους σημαντικότερους ανθρώπους του έργου
· Το εργατικό δυναμικό

 

Γ. Η Διατήρηση στη μνήμη

· Φωτογραφίζοντας και κινηματογραφώντας το εργοτάξιο
· Το ιστορικό αρχείο ΕΥΔΑΠ

Επίλογος

· Από την ΕΕΥ ΣΤΗΝ ΕΥΔΑΠ
· Μετά το Μαραθώνα  (η εξελικτική πορεία της υδροδότησης της Αθήνας)

ννν

Κατασκευή υδαταποθήκης στο Γαλάτσι, 1929. Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ

Την επιμέλεια της έκθεσης ανέλαβε η Ερατώ Κουτσουδάκη, ενώ η είσοδος είναι ελεύθερη στο ευρύ κοινό. 

j

Τα πρώτα σχέδια για την κατασκευή του φράγματος είχαν δημιουργηθεί ήδη από το 1918, όμως δεν προχώρησαν για πολιτικούς λόγους. Σχεδόν για μια δεκαετία, το έργο παρέμενε ένα απραγματοποίητο όραμα, μέχρι που οι εξελίξεις πυροδοτήθηκαν από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η έλευση των προσφύγων, που σχεδόν διπλασίασε τον πληθυσμό της Αθήνας, έκανε επιτακτική την ανάγκη επίλυσης του προβλήματος της λειψυδρίας – φτάνει μόνο να αναλογιστούμε ότι λιγότερο από το 10% των κτηρίων της Αθήνας ήταν υδροδοτούμενα. Οι ίδιοι πρόσφυγες αποτέλεσαν και σημαντικό ποσοστό των εργατών που δούλεψαν για την κατασκευή του φράγματος.

Τοποθέτηση υδρομετρητών, περίπου 1927-1928 (Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)

Ένα από τα χαρακτηριστικά που κάνουν το Φράγμα του Μαραθώνα ξεχωριστό, είναι τα υλικά της κατασκευής του. Πρόκειται για το μοναδικό φράγμα που έχει επενδυθεί εξ ολοκλήρου με πεντελικό μάρμαρο, ενώ και πολλά από τα συνοδευτικά έργα, όπως ο Υπερχειλιστής και ο Πύργος Υδροληψίας, αποτελούνται από το ίδιο υλικό. Οι εργάτες έχτιζαν πρώτα την επένδυση και στη συνέχεια γέμιζαν το διάκενο με σκυρόδεμα, εμπλουτισμένο με θραύσματα μαρμάρου και θηραϊκή γη – δηλαδή, ηφαιστειακή τέφρα. Αιτία για την έντονη παρουσία του μαρμάρου ήταν η αφθονία του πολύτιμου υλικού στην περιοχή, αλλά και η αισθητική σύνδεση με το αρχαιοελληνικό παρελθόν.

Αναβρυτήρια που τοποθέτησε η Ελληνική Εταιρεία Υδάτων για τους διερχόμενους στο Ζάππειο (Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)

Στη βάση του φράγματος μπορεί να δει κανείς έναν μαρμάρινο ναό. Πρόκειται για ένα πιστό αντίγραφο του Θησαυρού, ενός αναθέματος που έχτισαν οι Αθηναίοι στους Δελφούς προς τιμήν της νίκης τους κατά των Περσών στη μάχη του Μαραθώνα. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία: Αυτή τη φορά, ο ναός λειτουργεί ως σύμβολο για τη νίκη των Αθηναίων επί της λειψυδρίας. Μάλιστα, στο θεμέλιο του κρύβονται οι βάνες που ελέγχουν τη ροή του νερού, ελέγχοντας την ύδρευση της πόλης.

Άποψη του Φράγματος και του κτίσματος, αντιγράφου του Θησαυρού των Αθηναίων, περίπου 1931 (Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)

Το Φράγμα του Μαραθώνα ήταν ένα τιτάνιο έργο. Παρ’ όλα αυτά, η κατασκευή του διήρκεσε μόλις τρία χρόνια (1926 – 1929), ενώ μέχρι το 1931 είχε ολοκληρωθεί και το δίκτυο ύδρευσης της Αθήνας. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι το συνοδευτικό έργο της διάνοιξης της σήραγγας του Μπογιατίου, το οποίο θα μετέφερε το νερό στην Αττική και είχε εκτιμηθεί ότι θα ολοκληρωθεί σε οκτώ χρόνια, εντέλει απαίτησε μόλις 4,5 – σχεδόν το μισό χρονικό διάστημα.

Συνεργείο που εργάστηκε στη διάνοιξη της Σήραγγας Μπογιατίου, σε αναμνηστική φωτογραφία (Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)

Για την διεκπεραίωση του μεγαλειώδους έργου εργάστηκαν περισσότεροι από 3.000 ανειδίκευτοι εργάτες, Έλληνες μηχανικοί, και περίπου 30 Αμερικανοί επιστήμονες και εμπειροτέχνες. Τα μέσα της εποχής δεν επέτρεπαν σε όλους αυτούς τους ανθρώπους να επιστρέφουν στην Αθήνα μετά τη λήξη της βάρδιας τους. Έτσι, σύντομα γύρω από τα έργα αναπτύχθηκε ένας ολόκληρος οικισμός χιλίων κατοίκων, με δικό του εκτροφείο, παντοπωλείο, φαρμακείο, νοσοκομείο – ακόμη και δημοτικό σχολείο. Η αμερικανική εταιρεία Ulen που ανέλαβε την εκπόνηση του έργου σε σύμπραξη με το Ελληνικό Δημόσιο, εξασφάλιζε τα γεύματα των εργατών, παρείχε κατοικίες για όσους εξ αυτών είχαν οικογένειες και ξενώνες για τους εργένηδες. Δυστυχώς, από αυτό το πραγματικό χωριό, πλέον σώζονται μόλις τρία κτίσματα.

Εργασίες μηχανικών για την κατασκευή της Σήραγγας Μπογιατίου (Πηγή: Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ)

Η μάχη ενάντια στην ελονοσία

Την περίοδο της κατασκευής του φράγματος, η ελονοσία ταλαιπωρούσε πολλές περιοχές της Ελλάδας, και ο Μαραθώνας ανήκε σε αυτές που είχαν χαρακτηριστεί υψηλού κινδύνου. Για να εξασφαλίσει την υγεία των εργατών της, η εταιρεία τους παρείχε καθημερινά χάπια κινίνης. Αργότερα, όταν η Τεχνητή Λίμνη γέμισε για πρώτη φορά, απελευθερώθηκαν εντός της μικρά ψάρια, τα οποία ονομάζονται και «αντι-ελονοσιακά» καθώς τρώνε τις προνύμφες των κουνουπιών, ακολουθώντας τις οδηγίες του Ινστιτούτου Rockefeller.

Ώρες και ημέρες λειτουργίας Έκθεσης:

Δευτέρα Κλειστά
Τρίτη, Τετάρτη, Πέμπτη 9:00-13:30
Παρασκευή 9:00-20:00
Σάββατο 11:00-16:00
Κυριακή 10:00-18:00

Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να επισκεφτείτε τα social media της ΕΥΔΑΠ:

FacebookInstagramTwitterLinkedinYoutube

Για περισσότερες πληροφορέις μπείτε στο www.eydap.gr