1881-2021 140 ΕΤΗ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ (13) Ο ΒΟΛΟΣ ΤΟΝ 18ο αι. – Ο ΑΛΗ ΠΑΣΑΣ ΚΑΙ Η ΔΡΑΣΗ ΤΟΥ από τον Κων/νο Αθ. Οικονόμου

1881-2021 140 ΕΤΗ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ
13. Ο ΒΟΛΟΣ ΤΟΝ 18ο αι. – Ο ΑΛΗ ΠΑΣΑΣ ΚΑΙ Η ΔΡΑΣΗ ΤΟΥ

  • από τον Κων/νο Αθ. Οικονόμου

Το λιμάνι του Βόλου – Τρίκερι: Το λιμάνι του Βόλου εξυπηρετούσε όλη τη Θεσσαλία. Πάντως ενώ στο λιμάνι μπορούσες να συναντήσεις κάθε εθνικότητας καράβι, ο ομώνυμος οικισμός, μέχρι και την κήρυξη της Επανάστασης δεν παρουσίασε αξιοσημείωτη οικιστική ανάπτυξη. Κατοικούνταν κυρίως από Οθωμανούς ενώ οι χριστιανοί ζούσαν στον Άνω Βόλο και φυσικά στα πηλιορείτικα χωριά.

Ο Leake στο Βόλο και τον Άνω Βόλο στις αρχές του 1810 – Το τελωνείο στο λιμάνι. “Ο τουρκικός Βόλος έρχεται σε μεγάλη αντίθεση με τις ελληνικές πόλεις του Πηλίου και σίγουρα ο νεοερχόμενος ταξιδιώτης δεν αποκτά καλές εντυπώσεις γι’ αυτόν σε σύγκριση με την καλλιεργημένη εμφάνιση του βουνου. Το τελωνείο, οι στενοί δρόμοι, σχεδόν αδιαπέραστοι από τα λιμνάζοντα νερά και την άθλια βρωμιά, οι κατεστραμμένες και σε άθλια κατάσταση κατοικίες, ένας ασβεστωμένος περιφραγμένος χώρος που λέγεται Κάστρο, αλλά που αποτελείται μόνο από έναν μικρό χαμηλό τοίχο με υπερυψωμένες πολεμίστρες και με ένα τζαμί και μερικά τουρκικά σπίτια, όλα αυτά είναι χαρακτηριστικά της διακυβέρνησης των Τούρκων. Η μικρή πόλη, μπροστά μας, που ονομάζεται Κάστρο από τους Έλληνες και Γκόλος από τους Τούρκους, απέχει 17 λεπτά από τις πηγές των Παγασών, απ’ όπου, περπατώντας για 37 λεπτά μέσα από αμπέλια και μουριές, φτάνουμε στα Περιβόλια όπου οι Τούρκοι έχουν τις θερινές τους κατοικίες μέσα σε περιβόλια, στους πρόποδες του Πηλίου. […] Ο Μουχτάρ πασάς έχει αγοράσει για φέτος το τελωνείο του Βόλου για 200 πιάστρα. Όταν η χρονιά είναι καλή τότε αποδίδει τα διπλάσια. Οι φοροεισπράχτορες ανεβάζουν την τιμή φορολόγησης απόω 5 σε 10 τοις εκατό και βγάζουν ένα σωρό λεφτά εξάγοντας λαθραία σπόρο, κάτι που δεν επιτρέπεται σε κανέναν παρά μόνον στους πράκτορες της Πύλης, οι οποίοι πληρώνουν ένα ελάχιστο ποσό 50 πιάστρων για το φορτίο ενός πλοίου. Τα προϊόντα που απαλλάσσονται της φορολογίας είναι το ρύζι από την Αίγυπτο και το Ζητούνι και το αλουμίνιο από τα ορυχεία κοντά στη Μάκρη της Μ. Ασίας που το χρησιμοποιούν οι βαφείς της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας.” W. M. Leake, “Ταξίδι στη Θεσσαλία του 1809-1810”, δ΄μέρος, μτφρ. Β. Αργυρούλης, Θ. Η. 32, σσ. 97-8, 108.

Αξιοσημείωτη ανάπτυξη στη θάλασσα παρουσίασε το Τρίκερι. Οι Τρικεριώτες που κατοικούσαν στο ομώνυμο νησί και στο χωριό της απέναντι χερσονήσου ήταν περί τις 1500 ψυχές. Άλλοι απ’ αυτούς ήταν ιδιοκτήτες εμπορικών πλοίων, που έκαναν, είτε διαμετακομιστικό εμπόριο στην Κων/λη, τη Σμύρνη και άλλα λιμάνια, είτε μετέφεραν θεσσαλικό σιτάρι στην Πόλη, ενώ άλλοι απ’ αυτούς ασχολούνταν με τη σπογγαλιεία και εμπορεύονταν το προϊόν τους στη Θεσσαλονίκη ή το εξωτερικό.

Ο Αλή πασάς και οι γιοι του. Δράση τους στη Θεσσαλία: Ο πατέρας του Αλή υπήρξε κυβερνήτης στο σαντζάκι του Δελβίνου (Β. Ήπειρος). Γεννήθηκε στο Τεπελένι το 1744. Όταν πέθανε ο πατέρας του, η περιφέρειά του μοιράστηκε σε άλλους πασάδες και ο νεαρός Αλής ακολουθούσε τη μητέρα του, Χάμκω, σε ληστρικές επιδρομές. Το 1768 νυμφεύτηκε την Εμινέ κόρη του Καπλάν πασά. Από το γάμο του αυτό απέκτησε δυο γιους τον Μουχτάρ και το Βελή. Όμως δε δίστασε, δείχνοντας από νωρίς το χαρακτήρα του, να καταδώσει τον πεθερό του για συνεργασία με τους Ρώσους, πετυχαίνοντας τον αποκεφαλισμό του. Από το 1775 ο Αλής υπηρέτησε ως υπασπιστής του Κουρτ Αχμέτ, πασά του Βερατίου, ο οποίος ήταν επιφορτισμένος με τη φύλαξη των στενών της περιφέρειάς του (derbedler barsbugu). Την περίοδο 1778-9, έγινε ο ίδιος ο Αλής επικεφαλής της περιφέρειας και ήρθε σε επαφή με Έλληνες αρματολούς και Αλβανούς μπουλουκμπασήδες. Κατόρθωσε να συγκεντρώσει από πλούσιους της περιοχής αρκετά χρήματα, που του επέτρεπαν να προσλαμβάνει τους ικανότερους ενόπλους και να δωροδοκεί τους Οθωμανούς άρχοντες. Με τη βοήθεια των Βενετών, που μεσολάβησαν στην Πύλη κατάφερε να πάρει με το μέρος του το σουλτάνο στη διαμάχη που ακολούθησε με τον Κουρτ πασά , ο οποίος είχε επανακάμψει στο προσκήνιο. Το 1784 ο Αλής πήρε προαγωγή και έγινε πασάς δύο ουρών και διορίστηκε κυβερνήτης (mutasarrif) του Δελβίνου. Το 1786 διορίστηκε κυβερνήτης και των Τρικάλων, με χώρο δράσης ολόκληρη τη Θεσσαλία, ενώ δυο χρόνια αργότερα έγινε επίσημα κυβερνήτης στα Γιάννενα. Αυτά τα αξιώματα τα διατήρησε μέχρι το θάνατό του, τις παραμονές της ελληνικής Επανάστασης. Ο Αλής κατάφερε να δραστηριοποιήσει ένα ευρύ δίκτυο πρακτόρων του, ανθρώπων οι οποίοι τον πληροφορούσαν εγκαίρως για κάθε τι ύποπτο ή μη στους χώρους ελέγχου του αλλά και στην Πόλη. Έτσι κατόρθωνε να παίρνει με το μέρος του υψηλά ιστάμενα πρόσωπα, εξαγοράζοντάς τα, και αυξάνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο περαιτέρω τη δύναμή του. Το θετικότερο για τον Ελληνισμό έργο του, ήταν ότι υπήρξε ένας από τους βασικούς παράγοντες της διάβρωσης της Οθωμ. Αυτοκρατορίας. Στα χρόνια εκείνα παρατηρούνταν συχνές αποστασίες ισχυρών Οθωμανών αρχόντων κατά της κεντρικής εξουσίας, που η Πύλη αδυνατούσε να καταστείλει. Όταν το 1797 επαναστάτησε ο πασάς του Βιδινίου Πασβάνογλου, ο Αλή εξεστράτευσε εναντίον του, μετά από εντολή του σουλτάνου. Ο βασικός όμως στόχος του Αλή ήταν να υπονομεύσει το κύρος του σουλτάνου και το πέτυχε στρεφόμενος εναντίον των πλουσίων γαιοκτημόνων. Συχνά χρησιμοποιούσε ως επιχείρημά του τις διαμαρτυρίες των χριστιανών για να καταδικάσει τους Οθωμανούς. Φυσικά αυτό δεν το έκανε από φιλελληνισμό [άλλωστε το πραγματικό του πρόσωπο, το βίαιο και δόλιο, το έδειξε διαπράττοντας φοβερές βιαιότητες κατά των Σουλιωτών, του Χορμόβου, του Γαρδικίου, που το ισοπέδωσε, και άλλων περιοχών], αλλά δρώντας καιροσκοπικά για να πετύχει την αναγνώρισή του από τους αυτόχθονες και την υποστήριξη όλου του λαού στα μελλοντικά του σχέδια για αυτονόμησή του από την κεντρική εξουσία. Αποτέλεσμα της τακτικής του πάντως ήταν η αποδυνάμωση των ισχυρών Τούρκων της Θεσσαλίας και ο υπέρμετρος πλουτισμός του ιδίου. Πάμπολλα χωριά της Ηπείρου και της Θεσσαλίας έγιναν δικά του τσιφλίκια (δες το σχετικό κείμενο που ακολουθεί).

Ο Επ. Φαρμακίδης απαριθμεί1 τα τσιφλίκια του Αλή πασά στη Θεσσαλία

“Έχων (ο Αλής) τα τσιφλίκια που βρίσκονται εντός των ορίων του σημερινού2 Νομού Λαρίσης: Ακ Σαράι3, Κουτσόχερο, Μπάκραινα4, Γκερλί5, Κιλελέρ6, Σακαλάρ7, Τζουρμακλί8, Αμαρλάρ9, Καρλίγκα10, Χατζηλάρ11, Μακρυχώρι, Καραλάρ12, Νάματα, Σαρτζιλάρ13, Χασάμπαλη14, Νεμπεγλέρ15, Κοσμπασάνη16, Ισαρλίκ17, Σοφόμπασι18, Σουικλί19, Χατζημουσταφαλάρ20, Δέσιανη21, Κάπιστα22, Τσούξανη23, Καστρί, Γιάννουλη, Δέντρα, Οκτσιλάρ24, Λασποχώρι25, Αιγάνη, Νεζερός26, Νυχτερέμι27, Πυργετός, Γκουσγκουνάρι28, Σιμικλί29, Σαρίκαγια30, Χατζημπέη31, Αγόριανη32, Βελεσιώτες, Λεύκα, Πουρνάρι33, Τσιφλικάκι34, Αβαρίτσα35, Αλήφακα36, Παλαμάς37, Ομβριακή, Δαουκλιώτικα Ζευγάρια38, Ζαπάντι39, Κάπουρνα40, Α. Γεώργιος41, Περσουφλί42, Σεραντζί43, Άκετσι44, Κουρφαλ-Καραμάν45, Τσιγγέλι, Καρατσάνταγλι46 και Τσουρνάτι47, όπως και τα μεμονωμένα λιβάδια του Ντουγουσλάρ48, Σεϊτ Κιρ49 (παρά το Νεμπεγλέρ), Καμπίλαγα50 (παρά την Λάρισαν), Αμάρι51 (Τυρνάβου), Κιοπόμπασι52 (Δ. Αρμενίου), Τσιολτιλέρ53 (παρά το Βελεστίνον), Καινούργιο ή Γενή-Κιόι54 και Καρκαλάντρι55 (παρά τον Αλμυρόν) και Γεωργίτσα56 (Δ. Οξυνείας).”

 

Ο Αλής και οι γιοι του φρόντισαν να κτίσουν παλάτια σε διάφορες περιοχές της επικράτειάς τους, όπως στον Τύρναβο, τη Δέσιανη, τα Λουτρά Σμοκόβου, τη Λάρισα (Ακ σαράι), το Καρπενήσι, κι αλλού.

Παρ’ όλα αυτά το 1803-4 ο Αλής κατάφερε να να αναβαθμιστεί σε Ρούμελη βαλεσή, επικυρίαρχος δηλαδή όλης της ηπειρωτικής Ελλάδας, παίρνοντας και την τρίτη τιμητική ουρά των αξιωμάτων, και να αποκαταστήσει μάλιστα την τάξη στη Μακεδονία από τις ληστοσυμμορίες που λυμαίνονταν τον τόπο.

Η δράση του Αλή επεκτάθηκε και σε γειτονικούς καζάδες, όπως του Μοναστηρίου, της Έδεσσας, της Φλώρινας, κα., καταφέρνοντας να εξασφαλίσει από τους κατοίκους τους χρηματικές εισφορές για τον επισιτισμό του στρατού του. Το 1806 κατάφερε την Υψηλή Πύλη να πουλήσει όλα τα δικαιώματά της στη Ρούμελη, στον ίδιο. Έτσι η περιοχή δράσης του ήταν μια τεράστια έκταση ίση με τη σημερινή Αλβανία και το μεγαλύτερο τμήμα της ηπειρωτικής Ελλάδας, συμπεριλαμβανομένης και της Πελοποννήσου, στην οποία πέτυχε να τοποθετηθεί το 1807, ως Μοριά βαλεσή ο γιος του Βελής. Μετά και την κατάληψη του Αργυροκάστρου, που συνοδεύτηκε με διώξεις κατά των Ελλήνων και των Αρβανιτοβλάχων της περιοχής, επισημοποίησε τα σχέδιά του για πλήρη ανεξαρτησία, ερχόμενος σε συνεννοήσεις με ξένες δυνάμεις, κλέφτες, ακόμα και Φιλικούς. Ο ιδιαίτερα βίαιος χαρακτήρας του εκδηλώθηκε μεταξύ άλλων με τον τρόπο που τιμωρούσε τους αντιπάλους του. Έτσι ο πασάς Μουσταφά του Δελβίνου τιμωρήθηκε να πεθάνει από πείνα, ο Νεομάρτυρας Δημήτριος από τη Σαμαρίνα βασανίστηκε με σκληρό τρόπο (δες το σχετικό κεφάλαιο με τους Αγίους της Θεσσαλίας), πολιτικοί του αντίπαλοι, αλλά ακόμα και γυναίκες, θανατώθηκαν με πνιγμό στη λίμνη των Ιωαννίνων, κ. α. Το 1812 ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ αποφάσισε να αρχίσει να ασχολείται με τις καταγγελίες κατά του Αλή. Ως πρώτο μέτρο, έπαυσε το γιο του Βελή από τα καθήκοντά του στην Πελοπόννησο, υποβαθμίζοντάς τον στη θέση του πασά της Λάρισας. Ο Βελής και στη νέα του θέση φρόντισε κυρίως για την αύξηση της προσωπικής του περιουσίας με δημεύσεις περιουσιών των Οθωμανών αντιπάλων του.

Το 1818, η Πύλη θορυβημένη και βλέποντας ότι χρειαζόταν αποφασιστικά μέτρα κατά του Αλή και των γιων του, στράφηκε ξεκάθαρα εναντίον τους και κάλεσε τον Αλή σε απολογία. Μετά από την άρνησή του, ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις των Οθωμανών στάλθηκαν στα Γιάννενα για την τιμωρία του Αλή. Ο διαβόητος πασάς αντιστάθηκε, αλλά την 24η Ιανουαρίου του 1822 εξοντώθηκε στην Ι. Μ. Α. Παντελεήμονα, που είχε καταφύγει με την τελευταία του σύζυγο, τη Βασιλική. Στη συνέχεια αποκεφαλίστηκαν και οι γιοι του και τα κεφάλια των τριών στάλθηκαν στην Κων/λη και εκτέθηκαν σε δημόσια θέα.

Μετά το θάνατο του Αλή, τα αμέτρητα κτήματά του, αντί να δοθούν στους κατοίκους των χωριών, όπου ανήκαν, ανακηρύχθηκαν σουλτανικές γαίες και λίγα χρόνια αργότερα πωλήθηκαν ή δωρήθηκαν σε επιφανείς Οθωμανούς. Έτσι όλα σχεδόν τα καμποχώρια της Θεσσαλίας έγιναν κτήματα διαφόρων πλουσίων Οθωμανών ή σπανιότερα Ελλήνων που είχαν πλουτίσει στο εξωτερικό, και ονομάζονταν τσιφλίκια. Κατ’ αυτόν τον τρόπο οι Θεσσαλοί ήταν σαν να επέστρεφαν στην περίοδο της αρχαιότητας και στην κατάσταση των Πενεστών57. Αυτή η κατάφορη αδικία κατά των φτωχών κατοίκων της υπαίθρου, που εξακολούθησε και μετά την απελευθέρωση του 1881, οδήγησε στον Μαρίνο Αντύπα, στην εξέγερση του Κιλελέρ και στην αναδιανομή των γαιών, πράγμα με το οποίο θα ασχοληθούμε, συν Θεώ, στο Ε΄ μέρος της Ιστορίας μας.

Ο Βελής στη Λάρισα: Το 1811 ο Βελής τοποθετήθηκε πασάς της Θεσσαλίας. Το πρώτο μέτρο που έλαβε, και απάλυνε τα προβλήματα των Ελλήνων, ήταν η τιμωρία και εκδίωξη των γενιτσάρων που λυμαίνονταν τον τόπο. Κατά την παραμονή του στη Λάρισα νυμφεύτηκε την κόρη του Νετζίπ μπέη, ενός από τους πλουσιότερους Οθωμανούς της πόλης, ενώ για μικρό διάστημα έμενε στην περιοχή της Φιλιππουπόλεως που τότε ονομαζόταν Ακ Σαράι, προφανώς διότι εκεί έκτισε το δικό του παλάτι (σαράι). Όμως η μόνιμη κατοικία του Βελή ήταν ο Τύρναβος, όπου και διέμενε τους περισσότερους μήνες του χρόνου σε ένα μεγαλοπρεπές τριώροφο και πολυτελές μέγαρο. Ο Βελής έκτισε και στη Δέσιανη ένα όμορφο σαράι, στο οποίο είχε φτιάξει και μια μικρή τεχνητή λίμνη για να κάνουν βαρκάδα οι πολυάριθμες νόμιμες σύζυγοί του ή και οι παλλακίδες του (χαρέμι). Όπως προαναφέραμε ο Βελής φονεύτηκε μαζί με τον Αλή και τον αδελφό του, Μουχτάρ, αλλά τα παιδιά του ανέβηκαν σε ανώτερο επίπεδο την κλίμακα ιεραρχίας του οθωμανικού κράτους κατά τις επόμενες δεκαετίες.

1. Επ. Φαρμακίδης, ό. π., σ. 190-1.

2. Όπως ήταν τα όρια του Ν. Λαρίσης το 1925.

3. Περιοχή Φιλιππουπόλεως Λάρισας.

4. Γυρτώνη Λάρισας.

5. Αρμένιο Λάρισας.

6. Κυψέλη Λάρισας.

7. Μέλισσα Λάρισας.

8. Άγιοι Ανάργυροι Λάρισας.

9. Κοιλάδα Λάρισας.

10. Αργυρόμυλοι Λάρισας.

11. Κραννών.

12. Ελευθέριο Λάρισας.

13. Γλαύκη Λάρισας.

14. Διαλυμένος οικισμός στην περιοχή Ομορφοχωρίου Λάρισας.

15. Νίκαια.

16. Νέα Λεύκη Λάρισας.

17. Διαλυμένος οικισμός κοντά στη Νίκαια.

18. Σοφό Λάρισας.

19. Συνοικισμός του Ζαππείου Λάρισας.

20. Ρεύμα. Συνοικισμός των Νέων Καρυών Λάρισας.

21. Αετόλοφος Αγιάς.

22. Άνω Σωτηρίτσα Αγιάς.

23. Δήμητρα Αγιάς.

24. Αγία Σοφία Τυρνάβου.

25. Ομόλιο.

26. Καλλιπεύκη Λάρισας.

27. Παλαιόπυργος Λάρισας.

28. Ευύδριο (Μέγα) Φαρσάλων.

29. Πολυνέρι Φαρσάλων.

30. Αύρα Φαρσάλων.

31. Άγιος Κωνσταντίνος Φαρσάλων.

32. Εκκάρα Δομοκού.

33. (ενν.) Δομοκού.

34. Διαλυμένος οικισμός της περιοχής του Δομοκού.

35. Μελιταία Δομοκού.

36. Καρυές Δομοκού.

37. (ενν.) Δομοκού.

38. (ενν.) τα χωράφια του Δαουκλί (Ξυνιάδα).

39. Διαλυμένος οικισμός του Αγίου Γεωργίου Δομοκού.

40. Γλαφυρές Βόλου.

41. (ενν.) του Βελεστίνου.

42. Αερινό Μαγνησίας.

43. Περίβλεπτο Μαγνησίας.

44. Μικροθήβες Μαγνησίας.

45. Κρόκιο Αλμυρού..

46. Καστράκι Αλμυρού.

47. Διαλυμένος οικισμός στην περιοχή της Ανάβρας Αλμυρού.

48. Διαλυμένος οικισμός κοντά στον Παραπόταμο της Λάρισας.

49. Πιθανόν η περιοχή γύρω από το εξωκλήσι του Αγίου Τρύφωνα Λάρισας.

50. Μάλλον η περιοχή Κιόσκι Γιάννουλης.

51. Διαλυμένος οικισμός του Τυρνάβου.

52. Στην περιοχή του Μ. Μοναστηρίου Λάρισας.

53. Διαλυμένος οικισμός.

54. (τουρκ.)=Νέο Χωριό, στην περιοχή της Νέας Αγχιάλου Μαγνησίας.

55. Άγνωστη περιοχή.

56. Διαλυμένος οικισμός στα σύνορα των Νομών Τρικάλων και Γρεβενών.

57. Δες σχετικά, Κ. Α. Οικονόμου, Η Λάρισα και η θεσσαλική Ιστορία, τόμος Β΄, Λάρισα 2008.