1881-2021 140 χρόνια ελεύθερη Θεσσαλία (15) Η Επανάσταση στο Πήλιο [β΄μέρος] από τον Κων/νο Αθ. Οικονόμου

1881-2021 140 ΧΡΟΝΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ (15) Η Επανάσταση στο Πήλιο [β΄μέρος]

από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου

Η κατάπνιξη της επανάστασης: Παρά την φύλαξη του υψώματος του Πιλάφ Τεπέ, έφιπποι Τούρκοι αγγελιαφόροι κατόρθωσαν να περάσουν από τις ελληνικές θέσεις και να μεταφέρουν τα δυσάρεστα για τους Οθωμανούς νέα στον πασά της Λάρισας. Η επανάσταση άρχισε να φαίνεται ότι δυσκολευόταν να επεκταθεί προς το Βορρά, ενώ προς τη δύση θεωρούνταν αδιανόητο να προχωρήσει λόγω της δυσκολίας ανάπτυξης επαναστατικών σωμάτων στις πεδινές εκτάσεις της Θεσσαλίας όπου ο στρατός και κυρίως το ιππικό των Τούρκων ήταν ακαταμάχητο και πολυάριθμο.

  • Όμως δυστυχώς για τους Έλληνες δεν ήλθε βοήθεια ούτε από τα Ψαρά ούτε απ’ αλλού. Ο μόνος εφοδιασμός σε μικρή κλίμακα έγινε από τα λιγοστά καράβια που εξακολουθούσαν να ναυλοχούν στον Παγασητικό. Αντίθετα οι πολιορκούμενοι Οθωμανοί του βολιώτικου κάστρου περίμεναν σύντομα ενισχύσεις από τη γειτονική Λάρισα. Ο πασάς της Λάρισας Μαχμούτ ο λεγόμενος, λόγω της καταγωγής του από τη Δράμα, Δράμαλης, εκτός της κατατρόπωσης των επαναστατών του πασαλικίου του, που φυσικό ήταν να τον απασχολεί, είχε έναν ακόμα λόγο που επιτάχυνε την πολεμική του αντίδραση.

Επιδίωκε να δείξει ικανότερος από τον ανταγωνιστή του Χουρσίτ πασά, που ήταν απασχολημένος με τις πολεμικές συγκρούσεις με τον Αλή και τους γιους του, για να πάρει εκείνος ως αμοιβή το πασαλίκι της Νότιας Ελλάδας. Έτσι για να αμειφθεί από την Υψηλή Πύλη έδρασε ακαριαία. Εν τω μεταξύ τα άπειρα από πολεμικές συγκρούσεις σώματα του αρματολού Κοντονίκου, που είχαν στρατοπεδεύσει προσωρινά στην περιοχή του Αγίου Γεωργίου Φερών, ενήργησαν έφοδο, χωρίς όμως σχεδιασμό, στο Βελεστίνο.

  • Οι Οθωμανοί μαζί με τα γυναικόπαιδα τους κλείστηκαν στους τέσσερις πύργους κι αμύνονταν από τις πολεμίστρες καλά ασφαλισμένοι, προσδοκώντας σύντομα ενισχύσεις. Οι Έλληνες αντί να επιχειρήσουν την άλωση αυτών των πύργων, κι έχοντας οι περισσότεροι μεθύσει από το άφθονα κρασί που βρήκαν στις αποθήκες, επιδόθηκαν σε εμπρησμούς, αρπαγές και άλλες όχι και τόσο τιμητικές πράξεις.

Ο Κοντονίκος δε μπορούσε να τους συγκρατήσει. Κατόρθωσε όμως να συγκεντρώσει ορισμένους νηφάλιους από τους συμπολεμιστές του και επιχείρησε να αλώσει κάποιον από τους πύργους. Το μόνο που πέτυχε όμως ήταν να χάσει κάποιους απ’ τους άνδρες του και να τραυματιστεί σοβαρά ο ίδιος, αποχωρώντας από το θέατρο των συγκρούσεων. Αντικαταστάτης του ανάλαβε ο αδελφός του Κυριάκου, Παναγής Μπασδέκης, αλλά δεν μπόρεσε να οργανώσει ούτ’ αυτός καλύτερα το ημιδιαλυμένο επαναστατικό σώμα.

  • Ήταν τέτοια η κατάσταση των Ελλήνων που εξήντα από τους Οθωμανούς, κατόρθωσαν να περάσουν έφιπποι καλπάζοντας ανάμεσα από τους χίλιους και πλέον “πολιορκητές”, χωρίς να πάθει κανείς τους τίποτα και να εξαφανιστούν στο δρόμο για τη Λάρισα (Βελεστινόστρατα). Τότε κυκλοφόρησε η ανυπόστατη φήμη ότι έρχονταν τουρκικός στρατός από τη Λάρισα. Μόλις πληροφορήθηκαν οι επαναστάτες κάτι τέτοιο, άρχισαν να τρέχουν εδώ κι εκεί, άλλοι προς τα Φάρσαλα κι άλλοι προς τη Μακρινίτσα.

Μπορεί η είδηση αυτή να ήταν ψευδής αλλά μετά από λίγες ώρες έφτασαν οι οθωμανικές δυνάμεις έχοντας επι κεφαλής τους τον ίδιο το Δράμαλη1. Μόλις πληροφορήθηκαν οι Έλληνες την άφιξη των οθωμανικών στρατευμάτων αποχώρησαν από το Βόλο αλλά και από τη Μακρινίτσα προς τη Ζαγορά αρχικά κι από εκεί είτε με τα πόδια είτε με πλοία κατέφυγαν στο Τρίκερι, απ’ όπου θα μπορούσαν όταν δυσκόλευαν τα πράγματα να καταφύγουν στα νησιά των Βορείων Σποράδων.

  • Οι Τούρκοι αφού έκαψαν τα χωριά Κάπουρνα και Κανάλια κατέλαβαν τη Μακρυνίτσα που είχε εγκαταλειφθεί από τους επαναστάτες. Εκεί οι Οθωμανοί πυρπόλησαν όλα τα σπίτια των εκεί μελών της Φιλικής Εταιρείας. Ευτυχώς δεν επακολούθησαν γενικές σφαγές ούτε στη Μακρινίτσα ούτε σε άλλο χωριό, όπως το συνήθιζαν οι κατακτητές σε ανάλογες περιπτώσεις. Αυτό σε μεγάλο βαθμό οφειλόταν στους προκρίτους των χωριών, οι οποίοι παρουσίασαν την επανάσταση στο Δράμαλη σαν έργο μιας μικρής ομάδας, και κατά συνέπεια δεν είχε ευθύνη ο πληθυσμός της περιοχής.

Έτσι η μόνη συνέπεια των χωριών του Πηλίου ήταν η επιβολή ενός βαρύτατου προστίμου για τα έξοδα της εκστρατείας του Δράμαλη. Κι ενώ φαινόταν ότι η επανάσταση είχε καταλυθεί, στις Μηλιές είχαν συγκεντρωθεί οι πραγματικοί ήρωες-αυτουργοί της επανάστασης αποφασισμένοι να μην παραδοθούν. Ο Δράμαλης προχώρησε από την παραλιακή οδό του Παγασητικού προς τις Μηλιές για να σβήσει και αυτήν την επαναστατική εστία. Όμως συνάντησε γενναία αντίσταση στα Λεχώνια κι αναγκάστηκε να επιστρέψει στο Βόλο. Οι Μηλιώτες πιστεύοντας ακόμα στην επανάσταση αναδιοργανώνονταν και την 26η Μαΐου ανέθεσαν τη γενική αρχηγία στον οπλαρχηγό Αναγιάννη ή Αλαγιάννη.

  • Αλλά με την απόφαση αυτή διαφώνησαν οι πρόκριτοι που φοβούνταν για τον πληθυσμό του τόπου. Με τους προκρίτους συμφωνούσαν και οι περισσότεροι από τους κατοίκους. Τα επιχειρήματά τους ήταν πολύ δυνατά: αν αντιστέκονταν οι Μηλιώτες αυτό θα σήμαινε να καεί η κωμόπολη και να ερημώσει ο τόπος από τη γενική σφαγή που θα ακολουθούσε. Έτσι άρχισε μια ισχυρή αντίδραση από κατοίκους της κωμόπολης, που έφτασε μέχρι του σημείου να γίνει απόπειρα κατά του Γαζή. Αυτό μάλιστα συνέβη μέρα-μεσημέρι στην πλατεία των Μηλιών.

Την ώρα που ο Γαζής μιλούσε με κάποιους άλλους επαναστάτες, ο συμπατριώτης του Σταυράκης Μορφούλης κατηγόρησε εκνευρισμένος τον επαναστάτη-ιερέα ότι πήρε όλο το χωριό στο λαιμό του και σήκωσε το όπλο εναντίον του. ευτυχώς κάποιος του συγκράτησε το χέρι κι έτσι αποφεύχθηκε το έγκλημα. Όμως η αντίδραση κατά της επανάστασης μεγάλωνε. Έτσι η πλειοψηφία των Μηλιωτών όρισε μια επιτροπή για να δηλώσει υποταγή στο Δράμαλη, στέλνοντας του μάλιστα δυο ομήρους, ένας από τους οποίους μάλιστα ήταν ο εκ των πρωταιτίων Γιάννης Δήμου, για εγγύηση.

  • Ο Γαζής και οι άλλοι επαναστάτες αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν. Ο Δήμου όμως δεν έφτασε ποτέ στο Δράμαλη γιατί καθ’ οδόν τον σκότωσε ένας από την Αργαλαστή (κάποιος ονόματι Σύρος). Όταν μετά από λίγο καιρό η Αργαλαστή μαζί με άλλα πηλιορείτικα χωριά είχε επαναστατήσει, ο Σύρος οδηγήθηκε στο Τρίκερι όπου αφού δικάστηκε από επαναστατικό δικαστήριο, τουφεκίστηκε. Ο Γαζής είχε καταφύγει πρώτα στη Σκιάθο, έπειτα στη Σκόπελο κι από εκεί πέρασε στα Σάλωνα (Άμφισσα), για να είναι όσο γινόταν πιο κοντά στην πατρίδα του, ελπίζοντας σε νέο ξεσηκωμό.

Η επανάσταση του Πηλίου το Μάιο του ’21, καθώς ήταν χωρίς πραγματικά ερείσματα από το ντόπιο πληθυσμό και αποκομμένη, αποδείχτηκε καταδικασμένη σε αποτυχία. Όμως έχει βαρύνουσα σημασία για την τοπική αλλά και την Ελληνική Ιστορία συνολικότερα σαν ένα παράδειγμα ηρωισμού και αυταπάρνησης των λίγων, ανοργάνωτων μεν, αλλά γενναίων Θεσσαλών πατριωτών.

  • Άλλες επαναστατικές κινήσεις στο Πήλιο: Λίγους μήνες αργότερα ξεσηκώθηκαν η Αργαλαστή ο Λαύκος το Προμύρι και η Παλιά Μιτζέλα. Στο Προμύρι, ηγέτης της επανάστασης αναδείχτηκε ο υπαξιωματικός του ρωσικού στρατού Γεώργιος Δάμτσας, ενώ στη Μιτζέλα ο Καλαμίδας κι ο Γριζάνος. Οι τελευταίοι έχοντας στην κατοχή τους πλοία λεηλατούσαν συχνά-πυκνά τα τουρκοχώρια της Χαλκιδικής και μέσω του Αγιοκάμπου τα χωριά της Αγιάς.

Αρχηγός αυτής της επαναστατικής κίνησης ορίστηκε με συστατικό γράμμα του Δ. Υψηλάντη, που το απέστειλε από την πολιορκούμενη Τριπολιτσά, ο αξιωματικός Ιωάννης Αναστασίου. Αλλά η γραπτή αυτή έκκληση του Υψηλάντη δεν ευοδώθηκε λόγω της αντίδρασης των προκρίτων. Όμως, καθώς φάνηκε κι απ’ τη εξέλιξη, η περιοχή του Πηλίου, για γεωγραφικούς κυρίως λόγους, ήταν αδύνατο να χρησιμοποιηθεί ως πολεμική βάση για την υπόλοιπη επαναστατημένη Ελλάδα, γι’ αυτό και απουσίασε οποιαδήποτε βοήθεια από άλλες ελληνικές περιοχές, η οποία και θα μπορούσε να στηρίξει μια σοβαρότερη επαναστατική προσπάθεια.

  • Η εξέλιξη της επανάστασης το 1823 στο Τρίκερι:

Η φλόγα της επανάστασης στο Πήλιο, τουλάχιστον όσο αφορά το νότιο τμήμα της περιοχής, έμεινε αναμμένη μέχρι τις αρχές του καλοκαιριού του 1823. Οι ένοπλοι κάτοικοι του Τρικερίου και άλλων γειτονικών χωριών έμειναν σχεδόν άθικτοι από εχθρικές επιδρομές από τα μέσα του 1822 έως τον Μάιο του 1823. Την πρώτη όμως του Μαϊου του ’23 οι Οθωμανοί εξεστράτευσαν εναντίον τους με ισχυρές δυνάμεις έχοντας επικεφαλής τον Κιουταχή. Την ίδια μέρα χτύπησαν τις επαναστατικές φρουρές στα Λεχώνια, αναγκάζοντας τους να καταφύγουν στο μικρό νησάκι του Αλατά, μπροστά από τη Μηλίνα.

Έπειτα προχώρησαν καίγοντας και καταστρέφοντας κατά σειρά τα Λεχώνια, τον Άγιο Λαυρέντιο, τον Άγιο Γεώργιο, τις Πινακάτες και τη Βυζίτσα και προωθήθηκαν έως τις παρυφές του Τρικερίου. Εκείνη την περίοδο υπερασπιστές της περιοχής, εκτός από τους ντόπιους, ήταν και δύναμη 2.000 ανδρών υπό την καθοδήγηση των Καρατάσου, Γάτσου, Μπασδέκη, Λιακόπουλου και Μπίνου, η οποία πληρωνόταν για τις υπηρεσίες της από τους Τρικεριώτες. Στις 14 του ίδιου μήνα απανωτές επιθέσεις των Τούρκων στην οχυρωμένη θέση Παναγία της περιοχής απέβησαν άκαρπες.

  • Οι Τούρκοι υποχωρώντας άφηναν πολλούς νεκρούς, λόγω και της φύσης της περιοχής που ανάγκαζε τους επιτιθέμενους να μάχονται σχεδόν ακάλυπτοι. Εν τω μεταξύ οι Έλληνες εγκατέλειψαν τη θέση του Αλατά και το νησί καταλήφθηκε από τουρκική φρουρά. Όμως ο Γάτσος με τους άνδρες του και δυο – τρία σκάφη επιτέθηκε στη νησίδα, αναγκάζοντας τους 250 Τούρκους της εκεί φρουράς να κλειστούν στο μονύδριο που υπήρχε στο νησί. Λίγες μέρες αργότερα οι Οθωμανοί, μετά από υπόσχεση περί ελεύθερης αναχώρησής τους από το νησί, και εξαιτίας της έλλειψης τροφίμων αναγκάστηκαν να παραδοθούν.

Στη συνέχεια, όμως, οι Έλληνες παρασπόνδησαν και τους σκότωσαν σχεδόν όλους, εκτός από τρεις σημαντικούς Οθωμανούς που τους έστειλαν ομήρους στη Σκιάθο, με σκοπό να ζητήσουν λύτρα2. Στα τέλη του Μαϊου οι Τρικεριώτες αναθαρρημένοι κατέλαβαν τη θέση Γατσία, απέναντι από το νησί Τρίκερι, σκοτώνοντας δέκα Τούρκους και αρπάζοντας ένα κανόνι.

  • Όμως, παρά τις επιτυχίες τους, οι Έλληνες υπερασπιστές αυτής της πηλιορείτικης εσχατιάς, υπέφεραν από κακουχίες και στερήσεις μη έχοντας τον απαραίτητο εφοδιασμό για τις καθημερινές τους ανάγκες. Ακόμα και το νερό το προμηθεύονταν με πλοία που το μετέφεραν από 10 μίλια μακριά. Μύλοι στην περιοχή, τότε, δεν υπήρχαν, ενώ οι μονάδες των Μακεδόνων σταμάτησαν να μισθοδοτούνται.

Το τέλος όμως του αγώνα στο Τρίκερι επήλθε με την πτώση της Εύβοιας. Τότε ο Κιουταχής πρότεινε στο Καρατάσο και τις ομάδες του να αποχωρήσουν άθικτοι, απελευθερώνοντας μάλιστα μερικούς συγγενείς του Μακεδόνα αγωνιστή. Ο Καρατάσος φρόντισε, μάλιστα, να απαιτήσει και να πάρει από τους δυστυχείς Τρικεριώτες το ποσό των 40.000 γροσίων ως … αποζημίωση για τους αγώνες του!

  • Έτσι τα στρατεύματα αυτά αναχώρησαν με τα πλοία από την περιοχή, για τη Σκιάθο και αλλού. Θέλοντας και μη οι Τρικεριώτες, κατέβαλαν τους καθυστερούμενους φόρους στη Υψηλή Πύλη και “προσκύνησαν”, υποτάχτηκαν δηλαδή στο σουλτάνο. Από τότε ολόκληρη η χερσόνησος του Πηλίου έμεινε στα χέρια των Οθωμανών.

ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΑ:

1. Η επιστολή της Βουλής Θετταλομαγνησίας προς τους ηγέτες των Ψαρών.

“Προς τους ομογενείς Έλληνας,

Κατά το παράδειγμα των λοιπών ομογενών, οίτινες αγωνίζονται υπέρ της κοινής ελευθερίας του Γένους, εκινήθημεν και ημείς εις τα όπλα εναντίον των τυράννων της Ελλάδος, ευθύς όπου εφάνησαν εδώ καράβια του ελληνικού στόλου κατά τας 7 του τρέχοντος και καταδιώκομεν τον εχθρόν έξω εις τα θεσσαλικά πεδία, αλλ’ επειδή είμεθα στερημένοι πολεμικών υλών, οίον μπαρουτίου, από των οποίων μας ζητούν έτι από τα πλησιόχωρα γειτονικά μέρη, διά τούτο στέλλομεν εξεπίτηδες τον σοφιολογιώτατον δάσκαλον κύριον Γρηγόριον Κωνσταντάν και τον τιμιώτατον κύριον Παρίσην Χρυσοχού, τους συμπολίτας μας, να υπάγουν εις τα Ψαρά και εις άλλα μέρη διά να εύρουν εκ τούτων των πολεμικών υλών και να μας φέρωσιν.

  • Όθεν παρακαλούμεν όλους τους ομογενείς μας αδελφούς Έλληνας, όσοι συναντήσωσι τούτους εις την θάλασσαν και όθεν διαβώσιν εις τα μέρη της ξηράς να τους υπερασπισθώσι και να τους βοηθήσωσιν εις παν ό,τι λάβωσι χρείαν κατά το απαραίτητον χρέος της αδελφότητος.

Δηλοποιούμεν έτι, ότι οι ρηθέντες απεσταλμένοι έχουν όλην την πληρεξουσιότητα από το κοινόν μας εις το να λάβωσι και δάνεια, αν το καλέσει η χρεία, προς αγόρασιν των αναγκαίων, και να δώσωσιν ομολογίας επ’ ονόματί μας, αίτινες θέλουν πληρωθή εις την διορίαν των τιμίως. Υγιαίνετε.

Τη 12η Μαΐου 1821, από το ελληνικόν στρατόπεδον των Μαγνήτων κατά τον Βόλον. Οι Δημογέροντες και Βουλευταί Μαγνησίας.”

Δ. Κόκκινος, Η ελληνική Επανάστασις, εκδ. Μέλισσα, ε΄ έκδοση, τόμος Α΄ , σ. 309.

2. Έγγραφο ορισμού του Αναγιάννη ως αρχηγού της επανάστασης από την επαναστατική βουλή των Μηλιών

“Διά του παρόντος ημείς η χώρα Μηλιές αποκαταστήνομεν αρχιστράτηγον και καπετάνιον τον κύριον Θωμάν Αναγιάννην εις το να διοική το στράτευμά μας καθώς θέλει και βούλεται εναντίον του εχθρού, τω δίδομεν εξουσίαν πληρεξούσιον εις το να δώση νιζάμι εις την χώρα μας, ο εστί να διορίζη μπεχτσήδες, να περιμαζώξη τους ζιμπάνους, να παιδεύει τους ατακτούντας και τους στρατιώτας, όπου τον αφήνουν και φεύγουν, και με ένα λόγον να φυλάξη την ευταξίαν και την καλήν κατάστασιν της χώρας μας, και όταν σταθή καθώς ελπίζομεν προστάτης και διαφεντευτής της χώρας μας, τω υποσχόμεθα κάθε ανταμοιβήν και τιμήν αθάνατον και εις αυτόν και εις τα παιδιά του και τα εγγόνια του και την λοιπήν γενεάν του, όθεν τω εδόθη το παρόν προς ασφάλειαν και βεβαιότητα. 1821 Μαΐου 26, Μηλιές

Υπογρ.: Άνθ. Γαζής, Ιωαν. Δήμου, Κωνστ. Καβράνης, Κ. Νικόλα, Στ. Γιάννη, Αντ. Δημητρίου, Β. Γεωργίου, Αναγν. Παπαργύρη, Δ. Χαλκιάς, Φραγκ. Κοντέλης, Κ. Πανταζής, Παπαϊωάννης Μικρός, Νικ. Παναγιωτίνης, Γ. Δημητρίου, Γ. Παπαδημητρίου, Β. Παπαδημητρίου.

Δ. Κόκκινος, Η Ελληνική Επανάστασις, Ε΄ έκδοση Αθήνα , τόμος Α΄ , σ. 310.

1. Ο Κ. Παπαρρηγόπουλος έγραψε ότι επικεφαλής των οθωμανικών στρατευμάτων ήταν ο Μελίκ πασάς. Αντίθετα ο Ζωσιμάς ο Εσφιγμενίτης που βρήκε το χρονικό των συγκρούσεων αναφέρει το Δράμαλη.

2. Σπ. Τρικούπης, Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, τ. 3ος, εκδ. Λιβάνη, 1993, σσ. 58,9.