140 ΧΡΟΝΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ – Η επανάσταση στην Ήπειρο και τη Θεσσαλία το 1854 [Α΄μέρος]

140 ΧΡΟΝΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑ – Η επανάσταση στην Ήπειρο και τη Θεσσαλία το 1854 [Α΄μέρος]

  • από τον Κωνσταντίνο Αθ. Οικονόμου δάσκαλο-συγγραφέα

Η κατάσταση στην Ευρώπη: Το 1853 οι δυτικές και κεντρικές ευρωπαϊκές δυνάμεις, βλέποντας τη στρατιωτική υπεροχή της ανερχόμενης υπερδύναμης Ρωσίας, αποφάσισαν να κάνουν έναν στρατιωτικό συνασπισμό εναντίον της. Έτσι, έμμεσα, πήραν το μέρος της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, που την περίοδο εκείνη ήταν σε ολομέτωπο αγώνα με τη Ρωσία. Σ’ αυτόν τον αντιρωσικό συνασπισμό μόνη αντίθετη ήταν η φιλική προς τη Ρωσία, μικρή αλλά ομόδοξη Ελλάδα.

  • Όπως γνωρίζουμε ίσως από την ιστορία, σ’ αυτή την ρωσοτουρκική σύγκρουση, που έμεινε γνωστή με το όνομα Κριμαϊκός πόλεμος, η Ρωσία τελικά ηττήθηκε. Ο πόλεμος αυτός στάθηκε αφορμή για την Ελλάδα για να επιδιώξει την απελευθέρωση μεγάλων ελληνικών περιοχών οι οποίες στέναζαν κάτω από τον οθωμανικό ζυγό.

Η προετοιμασία των επιχειρήσεων: Ο ελληνικός λαός και η ηγεσία του, το βασιλικό ζεύγος Αμαλίας και Όθωνα, γαλουχημένοι στα ιδανικά της λεγόμενης Μεγάλης Ιδέας, νόμισαν ότι παρουσιάστηκε μπροστά τους η μεγάλη ευκαιρία για την επανένωση του Ελληνισμού. Ο ίδιος ο Έλληνας μονάρχης έγινε αρχηγός της πολεμικής οργάνωσης στο ελεύθερο αλλά και στο σκλαβωμένο τμήμα της Ελλάδας.

  • Με εγκυκλίους αλλά και προσωπικές επιστολές στους πλούσιους Έλληνες της διασποράς συγκέντρωνε διάφορα χρηματικά ποσά για την οργάνωση της επανάστασης, έκανε συνεννοήσεις με αξιωματικούς που θα περνούσαν στην Ήπειρο και τη Θεσσαλία, συγκέντρωνε όπλα και τρόφιμα στις παραμεθόριες επαρχίες και προετοίμαζε εν γένει την κοινή γνώμη για το εγχείρημα της επανάστασης στη Ήπειρο, τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία.

Αφορμές για το ξέσπασμα της εξέγερσης αποτέλεσαν η καταστροφή του τουρκικού στόλου στον Πόντο από τους Ρώσους και οι δηλώσεις του τσάρου ότι πολεμά για τη βελτίωση των συνθηκών ζωής των Χριστιανών της Τουρκίας και για τα προνόμια της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Η επανάσταση στην Ήπειρο: Μετά τις κρυφές, αλλά και φανερές ενέργειες του Όθωνα, την 15η Ιανουαρίου του 1854 οι πρόκριτοι του Ραδοβισδίου της Άρτας, πρώτοι, ύψωσαν την ελληνική σημαία και κήρυξαν την επανάσταση. Η αφορμή είχε δοθεί από την καταστροφή του τουρκικού στόλου της Μαύρης θάλασσας στη Σινώπη από τους Ρώσους. Μέσα σε μια-δυο βδομάδες πήραν τα όπλα και άλλες γειτονικές επαρχίες: Τζουμέρκα, Λάκκα, Σούλι, Σκουληκαριά, κ.α., καταδιώκοντας τις κατά τόπους τουρκικές φρουρές, που κυνηγημένες κατέφευγαν στην ασφάλεια είτε της Πρέβεζας είτε της Άρτας.

  • Οι περισσότεροι από τους επικεφαλής των επαναστατών ήταν παιδιά ή συγγενείς γνωστών ονομάτων της επανάστασης του ’21 και των κλεφταρματολών. Μεταξύ των ονομάτων συμπεριλαμβάνονταν, ενδεικτικά, ο Σπύρος Καραϊσκάκης, γιος του στρατηγού Γεώργιου Καραϊσκάκη, ο γιος του Θεοδ. Γρίβα, ο Κίτσος Τζαβέλας, ο Βαρνακιώτης, μέλη της οικογένειας του Στράτου, του Ίσκου, και πολλοί άλλοι. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς είχαν εγκαταλείψει την υπηρεσία τους στον τακτικό ελληνικό στρατό και τέθηκαν επικεφαλής εθελοντικών ομάδων από την Ήπειρο και τη Θεσσαλία.

Σπουδαίο ρόλο στη οργάνωση του αγώνα στη Θεσσαλία και τη Μακεδονία είχαν αναλάβει οι στρατιωτικοί Τσάμης Καρατάσος, Ι. Βελέντζας και ο μοναχός, συνεργάτης του Μακρυγιάννη, Ιλαρίων. Οι πρώτες μάχες στεφάνωσαν τα ελληνικά όπλα με τις δάφνες της νίκης. Οι κυριότερες απ’ αυτές ήταν στο Δημαριό, στα Πέντε Πηγάδια και στο Κομποτάκι. Εν συνεχεία οι επαναστάτες έθεσαν σε πολιορκία αρκετών ημερών τον τακτικό τουρκικό στρατό στην Άρτα, χωρίς όμως να καταφέρουν να σπάσουν την αντίσταση των εγκλείστων. Στις αρχές του Μάρτη ο Θ. Γρίβας με την ομάδα του κατέλαβε το Μέτσοβο.

  • Όμως οι Τούρκοι είχαν συγκεντρώσει ήδη μεγάλες δυνάμεις και μέχρι τα μέσα του Απρίλη τα ελληνικά στρατόπεδα στο Πέτα και στα Πέντε Πηγάδια καταστράφηκαν από τον εχθρό1. Ο Γρίβας κατόρθωσε να περάσει μέσω των Αγράφων προς τη Θεσσαλία. Ύστερα από τα γεγονότα αυτά η επανάσταση στην Ήπειρο κατεστάλη. Οι συνέπειες ήταν βαρύτατες για τους υποδούλους. Οι Τουρκαλβανοί αποτέφρωσαν μεταξύ των άλλων καταστροφών και δηώσεων, την μέχρι τότε ακμάζουσα πόλη του Ραδοβισδίου, που κατοικούνταν από 2.000-2.500 κατοίκους. Αξίζει να σημειώσουμε ότι την 7η (19) Μαρτίου του 1854 είχε υπογραφεί η δυσμενής για τα ελληνικά συμφέροντα συνθήκη συμμαχίας μεταξύ Τουρκίας Αγγλίας και Γαλλίας.

Η οργάνωση της επανάστασης στη Θεσσαλία: Και ενώ η επανάσταση έσβηνε στην Ήπειρο, στη Θεσσαλία εξαπλωνόταν ακόμα. Από το δίμηνο Ιανουαρίου – Φεβρουαρίου είχαν αρχίσει να συγκεντρώνονται επαναστατικά σώματα στη Λαμία με σκοπό, μόλις θα δινόταν το σύνθημα, να εισβάλουν στη Θεσσαλία από το Δομοκό και το μοναδικό ελεύθερο τμήμα της Θεσσαλίας την περιοχή Πτελεού-Σούρπης. Μεταξύ των εθελοντών βρίσκονταν και πολλοί ληστές που είχαν αμνηστευθεί για το σκοπό αυτό.

  • Στις αρχές Φεβρουαρίου, υπό την κεντρική καθοδήγηση του στρατηγού Χριστόδουλου Χατζηπέτρου, ένοπλα σώματα κάτω από την ηγεσία επιλέκτων αξιωματικών του ελληνικού στρατού όπως ο Ράγκος, ο Στουρνάρας, ο Μπασδέκης, και γνωστών Θεσσαλών ανταρτών, όπως ο Καταραχιάς, ο Ζητουνιάτης, ο Τζαμάλας, ο Φαρμάκης, ο Γριζάνος, ο Καραούλης, ο Παπακώστας, ο Βελέντζας, ο Θ. Ζιάκας, και άλλοι, που είχαν αρχίσει να συγκεντρώνονται από τα τέλη του 1853 στην περιοχή της Λαμίας,εισέβαλαν στη Θεσσαλία.

Την ευθύνη της οργάνωσης και του εφοδιασμού των επαναστατών είχε αναλάβει ο μοίραρχος της χωροφυλακής Λαμίας, Γεώργιος Κροκίδας, σε συνεννόηση με τον τότε υπουργό στρατιωτικών Σκαρλάτο Σούτσο. Οι κάτοικοι των περιοχών της Θεσσαλίας, έχοντας υπ’ όψιν τους και τις φήμες για επικείμενη είσοδο στη Θεσσαλία οργανωμένου στρατού υπό τον Όθωνα, δέχονταν με χαρά τις πρώτες ομάδες των επαναστατών, συμμετέχοντας με κάθε τρόπο στον κοινό αγώνα.

Η επαναστατική κίνηση στα Άγραφα: Το σύνθημα της εξέγερσης δόθηκε στη Δυτική Αργιθέα των Αγράφων. Εκεί ο οπλαρχηγός Δημ. Τσιγαρίδας με 30 οπλοφόρους χτύπησε ένα τουρκικό απόσπασμα2. Στη συνέχεια 23 πρόκριτοι των χωριών του Δήμου Αργιθέας συγκεντρώθηκαν στα Μικρά Βραγγιανά, στην τότε ελληνοτουρκική μεθόριο και αποφάσισαν ομόφωνα να στηρίξουν τον αγώνα. Την ίδια περίοδο άλλοι οπλαρχηγοί των Αγράφων, ο Γ. Καραούλης, ο Ν. Μαντζούνης και ο Γιαννούλης Οικονόμου έδιωξαν από το Λιάσκοβο (Πετρωτό) τους Τουρκαλβανούς της εκεί φρουράς.

  • Στη συνέχεια οι επαναστάτες της περιοχής συνενώθηκαν σε μια δύναμη 300 ανδρών, κυρίως κατοίκων του Λιάσκοβου, και στην περιοχή της Στεφανιάδας συνενώθηκαν με μικρή δύναμη αγωνιστών από την επαρχία Βάλτου υπό την ηγεσία του δασονόμου Κώτσιου Μανωλίδη. Ο Μανωλίδης πήρε με το μέρος του και άλλους οπλαρχηγούς, όπως τον Τσιγγέλη, τον Καραθανάση και το Φούρλη, και εν συνεχεία οργάνωσε στρατόπεδο στο Ανθηρό, τότε Μπουκοβίστα.

Λίγες μέρες μετά το επαναστατικό αυτό σώμα κατέλαβε τη Σκάλα Οξυάς, το σημερινό Ανθοχώρι, και αφού χτύπησαν ισχυρό άγημα Τουρκαλβανών ετοιμάστηκαν να κατηφορίσουν στα Τρίκαλα. Λίγο αργότερα κατευθύνθηκαν στην περιοχή των Αγράφων και οι αρματολοί Ι. Ράγκος και Σωτ. Στράτος, ενώ στην περιοχή του Πετρίλου κατευθύνθηκε ο λοχαγός του ελληνικού στρατού Μ. Αδάμ μαζί με τους οπλαρχηγούς Α. Μπουκουβάλα, Χρ. Μήλια, Ι. Τριανταφυλλάκη και Δ. Κατσουράκη.

Άλλες συγκρούσεις: Στις αρχές Φεβρουαρίου έφτασαν στην Πόρτα (Πύλη) για να οργανώσουν την εκεί εξέγερση οι αξιωματικοί Τζακόπουλος, Κόρακας, Στουρνάρας και Καραμήτσος. Ο Θ. Ζιάκας πέρασε ανατολικότερα τη μεθόριο στις 20 Φεβρουαρίου με το σώμα του, που αποτελείτο από Μακεδόνες οπλαρχηγούς (Ζαχείλας, Ι. Διαμαντής, Λαζαίοι, Μπζιωταίοι, Ε. Κοροβάγκος, κ.α.) με την επωνυμία “Σώμα των Ολυμπίων ή Μακεδόνων”, και στρατοπέδευσε στο χωριό Καΐτσα (Μακρυρράχη).

  • Τμήμα των επαναστατών με τον Γ. Καταραχιά, προχώρησε προς το Σμόκοβο και αφού συνενώθηκε με δυνάμεις του Ν. Λεωτσάκου και του Θ. Ζιάκα, κατέλαβε το Τσαμάσι (Ανάβρα) καταδιώκοντας την εκεί αλβανική φρουρά. Στις 19 Φεβρουαρίου στη Ρεντίνα ξεσηκωμένοι κάτοικοι έδιωξαν την αλβανική φρουρά υψώνοντας τη σημαία της επανάστασης, ενώ λίγες μέρες αργότερα ξεσηκώθηκαν και οι κάτοικοι της Καστανιάς στα Άγραφα.

Πρώτες αντιδράσεις των Τούρκων: Οι μπέηδες της Λάρισας και των υπολοίπων αστικών κέντρων άρχισαν να ανησυχούν και ζήτησαν ενισχύσεις. Έτσι ισχυρή δύναμη 2.000 ανδρών υπό Αμπάζ Λαλιώτη κατευθύνθηκε προς το Μεσενικόλα, κατορθώνοντας να διώξει τους επαναστάτες από τα χωριά Παλιούρι και Άγιο Ιωάννη, ενώ άλλη οθωμανική δύναμη υπό τον Ισμαήλ Φράσαρη προωθήθηκε προς την περιοχή Ασπροποτάμου.

  • Συγχρόνως η Υψηλή Πύλη έστειλε με πλοία 1.000 εμπειροπόλεμους στρατιώτες για την ενίσχυση της φρουράς του Βόλου και διόρισε γενικό υπεύθυνο για την καταστολή της επανάστασης στη Θεσσαλία το Ζεϊνέλ πασά.

https://mail.yahoo.com/d/folders/36/messages/73866#:~:text=1.%20%CE%95.%20%CE%93,%CE%BF%20%CE%A3%CE%A0%CE%A5%CE%A1%CE%99%CE%94%CE%A9%CE%9D%20%CE%9A%CE%91%CE%A1%CE%91%CE%AA%CE%A3%CE%9A%CE%91%CE%9A%CE%97%CE%A3

Ε. Γ. Πρωτοψάλτης, “Η επανάσταση της Ηπειροθεσσαλίας, 1854”, επιθ. ΗΩΣ, Αθήναι 1966, σ. 61.

2. Ι. τ. Ε. Ε., τόμος, ΙΒ΄ σελ. 156.

λεζαντα: ο ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗΣ